Start Omhoog

"... Behoud het goede"

Over het nieuwe conservatisme

1. "Onderzoek alles en behoud het goede" (Paulus)

2. Spraakverwarring over 'conserveren' 

3. Het Amerikaanse conservatisme 

4. Overeenkomsten 

5. Conservatisme in soorten en maten 
a. Terug... naar welke bron? 
b. Behouden of teruggaan 
c. Politiek en niet-politiek 
d. Religieus of 'werelds' 
e. De rol van de staat 
f. Links en rechts conservatisme 
g. Procedureel en inhoudelijk conservatisme 
h. 'Gelovig' en kritisch conservatisme 

6. Bespreking van enkele onderwerpen 
a. Het gezin 
b. De staat 
c. Christendom en Islam 
d. Visie op de mens 
e. Individu en collectief 

7. Voorlopige conclusie 

8. Concreet 

1. "Onderzoek alles en behoud het goede" (Paulus)

Dit citaat stond als titel al boven dit stuk toen het begin oktober 2002 nog in de grondverf stond, toen Van Agt het ook als titel koos van een essay in VN van 5 oktober 2002, waarbij VN op zijn beurt de beroemde spreuk van de apostel Paulus koos als titel van een dossier over het neoconservatisme.

Wie had ooit gedacht dat een stuk van Dries van Agt, nota bene over het conservatisme, met instemming geciteerd zou worden in een stuk van Tegenwicht, en dat wij beiden dezelfde titel gekozen hadden? Wij in elk geval niet.

Ook van J.L. Heldring wordt zoiets gezegd: "Hij is slechts conservatief als het gaat om het behouden van wat de moeite waard is." (Beugel 1992, geciteerd door Cliteur 2002).

Bronnen

Dries van Agt: Onderzoek alles en behoud het goede, VN 5 oktober 2002

VN, Behoud het goede, Dossier Neoconservatisme, 5 oktober 2002

Bart Jan Spruyt, Heldring was de conservatieven vooruit, NRC 17 december 2002

Paul Cliteur, Nieuwkomers wijzen ons de weg, NRC 17 december 2002

 

Van Agt spreekt zich uit tegen een cultuur van massaliteit en consumentisme, tegen de excessen van het kapitalisme en voor deugden als maat houden, temporantia - reeds genoemd in het vorige opiniestuk over normen en waarden

Maat houden, een zinnig advies, ook voor conservatieven als minister Nawijn met zijn doodstraf en minister Remkes met zijn levenslang.

Van Agt:

"Conservatief: dat is, mits goed verstaan, een nobele notie. Wie dadelijk bij het horen van dat woord een reflexieve reactie van afkeer ervaart, mag zich de vraag stellen in hoeverre zijn respons gedetermineerd wordt door vooroordeel."

Precies dit hebben wij gedaan toen ook wij geconfronteerd werden met het opleven van het nieuwe conservatisme en ons afvroegen of daar niet enig Tegenwicht tegen gegeven moest worden.

2. Spraakverwarring over 'conserveren'

'Conserveren' is 'bewaren'. Wie dat graag wil, die conserveert graag en is dus 'conservatief'.

Minister Pronk en GroenLinks wilden graag de groene ruimte behouden in ons land. Toch zal niemand hen snel 'conservatief' noemen. Ook een aantal uitgesproken linkse mensen die doorgaans 'progressief' genoemd worden, bracht op 1 mei 2001 een manifest uit waarin men zei 'de beschaving te willen redden', dus behouden, conserveren.

Anderen willen graag 'een conservatieve revolutie' op gang brengen, dus de huidige cultuur juist niet behouden maar radicaal veranderen. Zij noemen zich "conservatief".

We moeten klaarblijkelijk onderscheid maken -- alleen al omdat conservatisme en neoconservatisme er is in allerlei soorten en maten. De ene (neo)conservatief is de andere niet, al staat men meestal voor het behoud van rechts-burgerlijke waarden en normen.

OK, men wil 'het goede behouden', maar de discussie is dan natuurlijk: wat is dan dit goede? Een progressieve stroming vindt dat 'het goede' op allerlei vlakken nog te weinig bereikt is, al zijn er successen geboekt waar men vanzelfsprekend aan vast wil houden. Een conservatieve stroming is juist bang voor veel progressie omdat 'het goede' er volgens hen al is en dus gevaar loopt bij veranderingen.

Om te beginnen moeten wij ook stellen dat de begrippen "conservatief" en "liberaal" in de Nederlandse cultuur een geheel andere betekenis hebben dan "the conservatives" en "the liberals" in de Verenigde Staten en de andere Engelssprekende landen. 

Om met het laatste begrip te beginnen: 'liberaal' staat hier voor 'conservatief', maar 'liberal' staat in de VS voor 'progressief', zo niet voor 'vrijzinnig, vrijpostig, losgeslagen' en vaak ook voor wat wij hier noemen 'sociaal-democratisch'. 

3. Het Amerikaanse conservatisme

 

Dit laat zich het gemakkelijkst bespreken omdat het zo puur en simpel is. De conservatieven aldaar verzetten zich tegen
voorbehoedsmiddelen,
echtscheidingen,
abortus,
seksualisering, 
seksuele vrijheid en voorlichting,
euthanasie,
een algemene ziektekostenverzekering,
bijstandsuitkeringen, 
buitenlanders en vreemdelingen, in het bijzonder die van
de Islam, en uiteraard tegen
"the liberals", die zouden zorgen voor
'de verloedering',

Waar is men dan zoal vůůr?

Het vrije bezit van wapens,
belastingverlaging,
'gezinswaarden' (family values),
de Christelijke religie,
disciplinering van jeugd,
nationalisme en
protectionisme.

Deze opvattingen worden door miljoenen Amerikanen, vooral die op het uitgestrekte platteland daar, gedeeld. 

Niet alleen daar: de regering Bush-2 heeft zich omringd met denktanks vol met neo-conservatieven. Deze "zijn ervan overtuigd dat macht en het gebruik van macht de natuurlijke orde herstellen" (Chavannes 2003). Vandaar het gewapende streven naar een Pax Americana. 

In de staat Florida, geleid door gouverneur Jeb Bush, de broer van George Bush, zien we dit binnenslands in werking:

De sociale verzekeringen gingen er omlaag,
vele sociale instellingen werden gesloten en
er ging veel geld naar bedrijven en mensen die al geld in overvloed hadden.
Ralf Bodelier, De Bolkestein-brigade, VN 5 oktober 2002.

Rudie Kagie, 'Elke ware patriot is conservatief', VN 5 oktober 2002

Ann Coulter, Slander; Liberal Lies about the American Right, juli 2002

Norman Poshorentz, My Love Affair with America, 2000.

Marc Chavannes, Laat ons met rust; In de machinekamer van Amerika's conservatieve revolutie, NRC 26 oktober 2002.

Marc Chavannes, Jeb en George strijden in Florida samen voor een familie Bush, NRC 2 november 2002.

Marc Chavannes, De Verbouwing van de wereld, NRC 22 maart 2003.

Cees Heesters, De weg naar vrede loopt via Bagdad naar Jeruzalem. Beleid en retoriek van de regering-Bush staan sterk onder invloed van het Amerikaanse neoconservatisme, Trouw 7 september 2002.

Neo-conservatieven in de Verenigde Staten preken een moreel absolutisme waar je koud van wordt. Zij stellen, vanuit een christelijk gekleurd superioriteitsgevoel, een eventuele oorlog tegen Irak voor als een botsing der beschavingen waarbij het doel alle middelen rechtvaardigt.
Elsbeth Etty, Amerika, Amerika; NRC 29 december 2002
Ondergang dreigt voor Nederland; Newsweek waarschuwt nog een keer voor seksuele vrijheid, legale drugs en euthanasie", Wegener Dagbladen 29 mei 2001.
Na het schrijven en publiceren van dit stuk verscheen een uitvoerige analyse van de rol van Leo Strauss in het Amerikaanse neoconservatisme:
 

Tussen Washington en Bagdad: de neoconservatieven en Leo Strauss; David Janssens, De Helling, 1 april 2004 
Wat klopt er van het verhaal dat George W. Bush wordt aangestuurd door een klein clubje oorlogszuchtige neoconservatieven, die zich op hun beurt weer laten inspireren door de ideeŽn van de obscure professor Leo Strauss? [...] 
Een terugkerend element in de beschouwingen is de suggestie dat de neoconservatieven op hun beurt directieven van elders ontvangen. Achter de mannen achter Bush, zo wordt geopperd, staat weer een andere man: Leo Strauss, een wat obscure professor in de politieke filosofie aan de universiteit van Chicago. Zijn ideeŽn, zo luidt het, zijn de belangrijkste inspiratiebron voor het neoconservatieve gedachtegoed.
Strauss is weliswaar al in 1973 overleden, maar hij heeft een schare van 'Straussianen' nagelaten, van wie enkelen in de jaren tachtig politiek actief zijn geworden aan de rechtervleugel van de Amerikaanse politiek, en die mee de grondslag hebben gelegd voor het neoconservatisme.

 

4. Overeenkomsten

Voor we ons in de verschillen verdiepen, kijken we eerst even naar de overeenkomsten tussen de diverse stromingen in het (neo)conservatisme. Deze zijn de volgende.

Een pessimistische visie op de mens. 
Homo homini lupes
(de mens is voor de mens als een wolf). Een wolf, en dus de mens, dient getemd te worden. Daartoe dienen de staat en andere instituties.
Deze instituties zijn het gezin, de kerk, de verenigingen en de directe leefomgeving van de mens, de buurt. 
De staat dient sterk te zijn, macht te hebben.
Het collectief gaat vůůr het individu; aanpassing aan het collectief heeft voorrang boven de autonomie van het individu. Men verzet zich tegen 'losgeslagen emancipatie', die leidt tot 'individuen zonder leefverbanden'.
Er is sterke weerstand tegen de revolutie die in de jaren '60 heeft plaats gevonden, waaraan men toeschrijft:
relativering van normen,
gelijkheid van iedereen en 
'alles moet kunnen' of 'laisser faire' -- bijvoorbeeld de tolerantie van soft drugs.
Dit bracht met zich mee:
'verloedering',
echtscheidingen, die op hun beurt
jeugdcriminaliteit veroorzaken.
Een sterke weerstand tegen 'links idealisme', met name tegen
het linkse ideaal van de multi-culturele samenleving.
Voor zover het Nederland betreft, is er sterke weerstand tegen de periode Paars met
de vrijheden rondom prostitutie, het homohuwelijk en de euthanasie,
en de Islam dan wel de Arabische culturen.

"De mens is geneigd tot het kwade, hij is een giftige bron" (Andreas Kinneging)

"Die barbaren, dat zijn de linkse idealisten. Warhoofden, utopisten, in de ban van goede bedoelingen" (Livenstro, geciteerd door Ralf Bodelier).

" [...] centraal in het nieuw-rechtse denken is de culturele restauratie, waarvan opzichtig het vaandel wordt gezwaaid. Het liberalisme moet zichzelf 'weer als een moreel project definiŽren', schrijft Philips: als een systeem van strenge politieke en morele waarden. 
Het moet zich ontdoen van libertijnse uitwassen als familie-afbraak, drugsgebruik, etnische onverschilligheid en cultuur-relativisme, en het moet eisen dat de nieuwe groepen (moslims) zich aanpassen. 
Doet het dat niet, dan zullen puriteinse moslims op den duur hķn waarden aan het Westen opleggen, voorziet Philips." (Abe de Vries)

"Terwijl hťt probleem van de moderne samenleving de islam is, en van het christendom niemand hinder heeft, daagde 'paars' christenen uit met de legalisering van prostitutie, introductie van het homohuwelijk en invoering van een euthanasiewet." (Livenstro, geciteerd door Meeus)

Hans Wansink, De conservatieve golf, 1996.

Stan de Jong, Conservatieven komen uit de kast, 
HP / De Tijd 5 januari 2001

Ralf Bodlier, 
De Bolkestein-brigade, VN 5 oktober 2002.

Ralf Bodelier & Yvonne Kroese, 
Wat willen conservatieven nu eigenlijk? Intermediair 14 november 2002

Melanie Philips, 'Hoe het Westen verloren ging', The Spectator, 11 mei 2002.

Abe de Vries, Het morele reveil, Elsevier 1 juni 2002.

Tom-Jan Meeus, Conservatieven grijpen kans: nadruk op orde, gezin, natie, NRC 14 juli 2002.

Ronald van Raak, Meer dan gejeremieer; NRC 17 december 2002

Edmund Burke Stichting: 
het Nederlands Platform voor conservatisme:
< http://www.burkestichting.nl/ >

 

5. Conservatisme in soorten en maten

Hieronder wordt een aantal onderscheidingen aangegeven waarmee men (neo)conservatieve ideeŽn kan plaatsen. De indeling is niet sluitend omdat de onderscheidingen elkaar overlappen. Volledigheid is onmogelijk, wel wordt getracht van elk een voorbeeld te geven.

a. Terug... naar welke bron?

 

Vrijwel alle conservatisme is een reactie op iets dat al een aardig poosje geleden gebeurd is, namelijk de Franse Revolutie van 1789, welke op zijn beurt een politieke vertaling is van de ideeŽn van De Verlichting die in de decennia daarvoor plaats vond. Piet de Rooy, Een onbereikbaar ideaal, VN 5 oktober 2002.

 

 

De Verlichting had als voornaamste ideaal de autonome, zelf denkende, redelijke mens (in plaats van, zoals voorheen, de kerk als bron van kennis, normen en waarden).

De Franse Revolutie had als idealen Gelijkheid, Vrijheid & Broederschap en stichtte een nieuw soort staat, een staat van burgers in plaats van een van notabelen, het zogeheten Ancien Rťgime waar voordien de macht lag.

Welnu: conservatieve stromingen laten zich onderscheiden naar gelang de bron waar men naar terug wil keren:

 

(1) Sommigen

verzetten zich tegen deze hele Verlichting en de Franse Revolutie en willen terug naar de tijd voordien, doorgaans zelfs terug naar de Romeinse en Griekse cultuur van rond het begin van onze jaartelling. Men citeert gaarne Seneca, Cicero en Griekse filosofen, evenals het Evangelie en de apostelen. De naam "Anti-Revolutionaire Partij" (ARP) verwees naar de weerstand tegen de Franse Revolutie en naar de 'liberale revolutie' van de grondwet van 1848 in ons land. De macht mag niet bij de mens liggen, slechts bij God.

Edmund Burke, Reflections on the Revolution in France, 1790.

 

(2) Anderen

accepteren De Verlichting en de Franse Revolutie als gepasseerd feit. Zij stellen dat er na die veranderingen drie stromingen opkwamen:

(a) het socialisme,
(b) het liberalisme, en dan
(c) het conservatisme.
Stan de Jong, Conservatieven komen uit de kast, HP / De Tijd 5 januari 2001.
 

b. Behouden of teruggaan 

Sommige conservatieven willen behouden wat er is. Laten we ze 'conserverend' noemen. Cliteur noemt dit "stationair conservatisme": het wil stil blijven staan. Hij noemt dit overigens "niet veel anders dan geestelijke luiheid". 
Anderen willen verder gaan. Cliteur noemt dit het "Burkiaans conservatisme". Hij noemt dit "intellectueel respectabel", maar tekent er bij aan dat het alleen gepast is "wanneer het schip grofweg op de goede koers ligt".
Zo niet, dan is Cliteur's derde vorm van conservatisme nodig: "conservatisme als sensitiviteit voor decadentie", vrij te vertalen als 'als je ziet dat het mis gaat met de beschaving, corrigeer dan'.
Anderen willen verder terug dan het heden: zij willen terug naar een vroegere toestand. Hen kunnen we 'reactionair' noemen. 

Ralf Bodelier & Yvonne Kroese, Wat willen conservatieven nu eigenlijk? Intermediair 14 november 2002 - over de Edmund Burke Stichting.

Paul Cliteur, Nieuwkomers wijzen ons de weg, NRC 17 december 2002

 

c. Politiek en niet-politiek 

In Nederland kennen wij als zodanig geen conservatieve politieke partij -- ja, sinds kort "Conservatisme.nl". In de VS kent men dit wel, terwijl Groot-BrittanniŽ de Tories heeft als notoir conservatieve partij. Men wil het conservatisme gestalte geven in wetten en staatsinrichting. Anderen beperken zich ertoe hun ideeŽn uit te dragen en een platform te zijn voor de conservatieve stromingen binnen de bestaande politieke partijen.

 

d. Religieus of 'werelds' 

Sommigen nemen het Christendom als leidraad voor hun conservatisme, anderen de Islam. In de VS valt conservatisme vrijwel samen met het centraal stellen van "de" Christelijke waarden. In menig Arabisch land gebeurt precies hetzelfde, maar dan met de Islamitische waarden, dan wel met de Joods-religieuze opvattingen . Voor beide groeperingen liggen de normen en waarden vast verankerd in een boven-aards stelsel van waarheden en normen. De scheiding van kerk en staat komt deze mensen niet zo goed uit. George Bush is hiervan een voorbeeld en ten onzent kardinaal Simonis. Men gruwt van een waarden-neutrale overheid.


Maar niet ieder doet dit. Anderen zien de bron van waarheden en waarden meer op de aarde liggen, en wel in de geschiedenis, waarin de verschillende ideeŽnstelsels elkaar opvolgden. Men aanvaardt hier de scheiding tussen kerk en staat en ziet het ene of het andere religieuze stelsel slechts als bron van inspiratie binnen de spelregels van de liberale staat.
In het post-Christelijke Nederland is de scheiding van kerk en staat inmiddels wel een vaststaand feit. Eigenlijk verwacht men van deze ontkerkelijkte staat geen heil meer. Men constateert met spijt dat onze moraal die is van de meerderheid, niet die van de religie. 
Niet dat men in die meerderheid van geŽmancipeerde individuen enig vertrouwen heeft. Men had liever "representatie van het volk voor een elite" (Heldring), welke elite dan wel eerst gevormd moet worden.

Cornelis Heesters, Conservatisme en religie gaan samen, NRC 7 april 2001.

Kars Veling, Conservatisme ontbeert stevige wortels, NRC 24 maart 2001.

Andreas Kinnegin en J.L. Heldring, geciteerd in:
Yoeri Albrecht & Xandra Schutte, We hebben een echte elite nodig, VN 5 oktober 2002.

Paul Nolte, Nieuw conservatisme voor een nieuwe eeuw, NRC 2 november 2002.

Plato, De Staat.

 

e. De rol van de staat 

Hierover verschillen de opvattingen binnen de diverse conservatieve opvattingen. Het socialisme is doorgaans voor een sterke staat met een veelheid van taken; liberalen daarentegen hebben het minder op een sterke staat begrepen en gunnen de staat veel minder taken.

 
Conservatieven in de VS strijden vooral tegen de staat en willen deze het liefst zo veel mogelijk verzwakken qua invloed. 
Duidelijk zij waar de macht dan komt te liggen: in de VS bij de rijken, in andere landen echter bij de geestelijkheid of het leger.
Anderen willen juist een sterke staat met een brede taak, zij het dan een staat die precies hun, al dan niet religieuze, ideeŽn oplegt aan de mensen. 
Doorgaans is dit dus geen socialistische sterke staat.
Weer anderen willen wel een sterke staat, maar dan een met een beperkte taak
Bijvoorbeeld: kinderopvang is een taak van 'de naastenliefde', niet van de staat.

 

Ralf Bodelier, 'Conservatisme heeft de toekomst'; Joshua Livenstro denkt na over gezin, school, vereniging en kerk, Intermediair 14 november 2002.
"De scheiding tussen een sterke rechtsstaat en een zwakke sociale staat, waar het conservatisme lange tijd de voorkeur aan gaf, past niet meer in de 21e eeuw." (Paul Nolte)
Paul Nolte, Nieuw conservatisme voor een nieuwe eeuw, NRC 2 november 2002.

f. Links en rechts conservatisme

Op 1 mei 2001 bracht een aantal uitgesproken linkse mensen een manifest uit: "Stop de Uitverkoop van de Beschaving!". Men wil dus iets conserveren: de beschaving in dit geval. Noem dit 'links conservatisme': men wil iets typisch links behouden.

Ook de SP noemt zich 'links conservatief' vanwege de nadruk op het behoud van het culturele erfgoed. Zij staat ook "op het klassieke standpunt dat een alternatief voor het kapitalisme nu niet aan de orde is, maar dat het wel beschaafd kan worden."
(Moerland & Staal >>)

Bart Jan Spruyt noemt dit het "conservatisme met een kleine c": conservatisme met een optimistische  mensvisie.

Daarnaast is er dus 'rechts conservatisme' dat iets typisch rechts wil behouden. Bart Jan Spruyt noemt dit het "Conservatisme met een grote C": conservatisme met een pessimistische mensivie.

Het typisch linkse is bij dit manifest dat men tegen de privatisering van allerlei zaken is. Privatisering heet een rechts item te zijn. De marktwerking heeft namelijk, zo redeneert men bij rechts, de economie gered, die op zijn beurt de beschaving gered heeft. De linkse verzorgingsstaat daarentegen heeft de economie uitgeput en dus de beschaving bedreigd. 

Het Manifest is wel bekritiseerd: het zou ten onrechte allerlei problemen, die stuk voor stuk erg ingewikkeld zijn, wijten aan ťťn oorzaak, de privatisering, en ťťn 'dader': de overheid -- terwijl het veel eerder gaat om de sociale band tussen de burgers, de sociale cohesie. 

Aart Brouwer, Het grote onbehagen, De Groene Amsterdammer 26 mei 2001.

Riens Jans, Simpele leuzen, oude sentimenten, GroenLinks Magazine juni 2001.

Renť Moerland & Herman Staal, Meester van de massa; NRC 23 november 2002.

Bart Jan Spruyt, Heldring was de conservatieven vooruit, NRC 17 december 2002

"Solidariteit tussen de generaties werd opgeofferd aan solidariteit binnen ťťn generatie"
Hans H.J. Labohm & Anton van Schijndel, Liberaal beleid heeft de beschaving gered, NRC 12 mei 2001
.

Links conservatisme zien we ook bij Renť Hoksbergen (cursivering aangebracht):
"Onderwijs en socialisme bieden soelaas."
"Onze samenleving heeft grote behoefte aan herstel van de oude waarden van het socialisme."

Renť Hoksbergen, Individualisme is te ver doorgeschoten, NRC 29 juni 2002.

g. Procedureel en inhoudelijk conservatisme 

Paul Cliteur maakt dit onderscheid. De procedurelen zijn niet blij met de Franse Revolutie -- met geen enkele revolutie. Men heeft een voorliefde voor geleidelijke veranderingen in plaats van het abrupt breken met een traditie. Men vertrouwt gaarne op 'vertrouwde instituties', zoals het klassieke gezin, en wantrouwt nieuwe vormen daarvan en nieuwe instituties.

Paul Cliteur, Conservatieven hebben een revolutie nodig, NRC 5 mei 2001.
De inhoudelijken willen juist wel een revolutie, zij het een achterwaartse: men wil terug naar de waarden van de vorige generatie. De huidige generatie noemt men 'de babyboomers', 'de protestgeneratie' of 'de lawaaigeneratie' en men ergert zich er aan dat hun ideeŽn nu al in allerlei wetten en instituties zijn vastgelegd -- bijvoorbeeld de onderhandelingshuishouding in 'het poldermodel'. 
Hun hoop is gericht op wat men vaak 'de verloren generatie' noemt, de generatie die van de babyboomers geen kans kreeg, maar nu haar kans zou moeten grijpen -- uiteraard in de lijn der conservatieven.

 

h. 'Gelovig' en kritisch conservatisme 

Tot slot een onderscheid dat wij zelf graag aan willen brengen. Er zijn wat wij noemen 'gelovige' conservatieven. Zij geloven in een bepaald stelsel en hangen dit aan -- hetzij een religieus stelsel, hetzij de ideeŽn van Edmund Burke of De Torqueville, of wie dan ook. 

Er zijn echter ook kritische conservatieven. Deze hangen niet een bepaald stelsel aan, maar beoordelen elk stelsel kritisch op de eigen merites. 

De laatste benadering kiest Van Agt, zoals al uit de titel van zijn reeds genoemde essay blijkt. Van Agt kiest niet voor links of rechts: hij wikt en weegt.

Ook Hans Hillen kiest deze benadering waar hij "conservatisme" om schrijft als 

"het waarderen van de verworvenheden die er zijn en die afwegen tegen de nieuwe ontwikkelingen. Je moet datgene wat in het verleden aantoonbaar heeft bijgedragen aan een goede ordening van de samenleving proberen te behouden."
(Geciteerd door Albrecht & Schutte)

Ook Heldring kiest een dergelijke positie waar hij opmerkt dat niet "de mens" een gevaarlijk wezen is, homo homini lupus, maar alleen de collectieve mens, de mens die als groep te keer gaat tegen andere mensen als groep.  
Homines hominis lupi,
zogezegd. Die mens heeft de eigen identiteit en het zelfstandig denken dan opgegeven en gaat op in een massa.

Het modernste voorbeeld is Andrew Sullivan met zijn weblog, een soort dagboek op het Internet met dagelijks nieuwe teksten. Uit het geheel hiervan komt een wonderlijk maar toch consistent mengsel van conservatieve en moderne ideeŽn tevoorschijn. 

"Met u verafschuw ik het 'grijp en graai' kapitalisme [...] de uitbuiting van arme volken en [...] de vernieling van natuur en milieu. Als die wandaden 'rechts' zijn, dan sta ik niet onder die vlag."
"Slechts wat bij kritisch onderzoek duurzaam waardevol blijkt, verdient geŽerbiedigd te blijven."

Dries van Agt: Onderzoek alles en behoud het goede, VN 5 oktober 2002
.
Yoeri Albrecht & Xandra Schutte, We hebben een echte elite nodig, VN 5 oktober 2002.

Livenstro, Von der Dunk en Van Hintum in VN 3 augustus 2002.

J.L. Heldring, De mens is een gevaarlijk wezen, NRC 3 maart 2001.

Flip Vuijsje, Niet geschikt voor publicatie; Het optimistische conservatisme van Andrew Sullivan, VN 23 november 2002.

Weblog van Andrew Sullivan: http://www.andrewsullivan.com 

 

6. Bespreking van enkele onderwerpen

Duidelijk zij dat de laatste benadering, de kritische, de meest rationele is die ook het best past in onze tijd en cultuur waarin er nu eenmaal geŽmancipeerde en autonome individuen zijn. Deze klok kan men eenvoudigweg niet terugdraaien, hoe graag men dit zou willen. 

 

a. Het gezin 

Von der Dunk neemt deze kritische positie in waar hij opmerkt dat, wie 'het gezin' als hoogste en 'klassieke' waarde kiest, mag bedenken dat het gezin zoals wij dat kennen nog maar hooguit twee eeuwen oud is. 
Wie de vorstenhuizen als ideaal voorbeeld ziet, moge bedenken dat de huwelijken daarin doorgaans uit erg zakelijke motieven gesloten werden.  

Thomas von der Dunk, Conservatieven ontberen geestelijk fundament, NRC 17 maart 2001.
En wie zich op de oude Griekse filosofen of de Bijbel beroept en tevens homoseksualiteit afwijst, zou genoemde geschriften toch eerst eens moeten lezen. Zeus en de Griekse filosofen leefden vrijwel als pederasten; David wist ook wel raad met zijn Jonathan en Jezus met zijn geliefde jongste leerling.
 

b. De staat 

Voor de staat geldt iets dergelijks: de moderne staat is nog helemaal niet zo oud, in elk geval niet ouder dan de Franse Revolutie, maar menige staat is nog heel wat jonger. Veel staten zijn ontstaan doordat men ergens een vredesverdrag wilde ontwerpen en daartoe rechte strepen op en landkaart trok, dwars door allerlei stammen en volkeren heen.  Het heeft niet veel gescheeld of Nederland was een deel van Duitsland geworden, of Litouwen een deel van Rusland. 

Dan is de ene staat de andere nog niet. De Staat der Nederlanden is heel anders dan die in Columbia, China, Iran of zelfs Engeland of BelgiŽ. 

Als er ťťn begrip wel heel erg relatief is, is dat wel het begrip 'staat' of 'natie'. Als men dan 'de staat' zo'n centrale en machtige plek toe te kent als veel conservatieven doen, dan loopt men flinke risico's of op zijn minst is men wel erg onduidelijk - zo niet kortzichtig.

 

c. Christendom en Islam 

Wat het meest verbaast, als men over het (neo)conservatisme leest, is het bijna blindelings vertrouwen van het Christendom en het vrijwel unaniem wantrouwen van de Islam. Zoveel verschillen deze religies echt niet. 

Beide hebben aspiraties om de wereld van hun opvattingen te overtuigen en geen van beide schuwde hiertoe het zwaard niet. Beide claimen het bezit van de universele waarheden en normen. Beide hebben moeite met de scheiding van kerk en staat. Beide hebben grote angst voor homoseksualiteit en andere vormen van seksualiteit die niet het het strakke procreatieve straatje passen. 

"Met een beetje goede wil kun je de uitkomst van de laatste verkiezingen [mei 2002] zelfs een gereformeerde coup noemen (en wij maar bang voor de islam zijn)."
Michel Zonneveld, Paars III, VN 5 oktober 2002.

 

d. Visie op de mens 

Zoals in veel kwesties, hebben enkele grote filosofen uit het verleden enorme invloed gehad op onze manier van denken. Hier zit een vorm van onomkeerbare geschiedenis in: wat eenmaal weerlegd is laat zich niet gemakkelijk meer aanhangen. Er is geen weg terug, althans geen redelijke.

 

Thomas Hobbes was de man van homo homini lupes. Omdat dit nu eenmaal zo is, moet er een sterke staat zijn die de burgers beteugelt en zo de vrede handhaaft.  Thomas Hobbes, Levithian, 1651. 
Het is vooral Immanuel Kant geweest die de vrije autonome en redelijke wil van de mens als diens voornaamste kenmerk benadrukte en zelfs min of meer 'uitvond'.
Het was Georg Wilhelm Friedrich Hegel die deze gedachte oppakte en nader uitwerkte. Waar Kant geloofde in 'een absolute rede' die in mens ingebed is, wees Hegel erop dat die redelijke wil niet zo absoluut is, maar zich in de loop der geschiedenis door de sociale contacten tussen mensen ontwikkelt. De vrije en redelijke wil heeft dus een sociaal karakter, geen absoluut. 
Ook aan JŁrgen Habermas was deze gedachte niet vreemd.

Arthur Schopenhauer was heel wat somberder. Volgens hem was die vrije wil alleen maar een negatieve kracht die men moest zien te overwinnen door een vorm van willoosheid die aan het Indische Nirvana doet denken.
Ook Friedrich Nietzsche was aan de sombere kant. De vrije menselijke wil is destructief en leidt tot verval, uitzichtloosheid en zinloosheid, tot willoosheid en wilszwakte - tot nihilisme. Het zoeken naar absolute waarheden leidt onvermijdelijk tot relativisme en illusies, waarvan het Christendom er dan een is. 

Frits Bolkestein, Was will der Liberale? Tijdschrift voor Filosofie februari 2002.

Emanuel Kant, Kritik der Reinen Vernuft.

Arthur Schopenhauer, Also sprach Zanustra

Arthur Schopenhauer, Die Welt als Wille und Vorstellung

Nee, wij kunnen beter zelf betekenis geven aan de dingen, aardse betekenissen. Nu ja, niet "wij", niet allemaal, zoiets mag natuurlijk alleen door gevormde mensen gedaan worden die de macht krijgen: de ‹bermenschen. 
Dat hebben we geweten...

Freud had het al over "het onbehagen in de cultuur." Nietzsche en Weber hadden hier ook oog voor. Het onbehagen school erin dat de mens gekooid was door de cultuur, de staat, de bureaucratie. 

Welnu, de mens heeft zich nu geŽmancipeerd, bevrijd uit zijn kooi. Nu komt het onbehagen los. "Het nieuwe onbehagen, niet door de onderdrukking van de menselijke instincten, maar juist door het uitleven daarvan." (Yoram Stein). 

 

De hedendaagse filosoof Peter Sloterdijk: "Het 'verwilderde' mensendier ontstaat zo, bevrijd uit zijn 'ijzeren kooi', op zoek naar kicks, en niet meer bereid om naar de stem van 'de rede' te luisteren." Dit mensendier zal opnieuw getemd moeten worden, willen we kunnen blijven leven in het mensenpark.

De Toqueville had het al gezien: de mensen hebben een hekel aan welke autoriteit dan ook, en juist in een periode na een crisis, als de regeerders de teugel weer iets losser laten, herwinnen de mensen hun zelfvertrouwen en gebruiken de uitlaatklep om hun onbehagen te spuien. 
Dan redt onze democratie het niet. Democratie kan vorsten tegenhouden, maar niet het volk als dit ontevreden wordt, terecht of niet.
De Toqueville ziet nog wel hoop. Immers, de Amerikaanse revolutie heeft zonder al te veel bloedvergieten althans een dergelijk ideaal en een constitutie opgeleverd waarin althans iets mogelijk is als vrijheid van spreken. Al is men daar nu de weg een beetje kwijt.

Yoram Stein, Cultuurkritiek;  Onbehagen in het mensenpark, Trouw 22 augustus 2002.

Yoram Stein, Waarden en normen; De cirkel van gezag en gelijkheid, Trouw 31 augustus 2002.

Peter Sloterdijk, Regels voor het mensenpark.

Cees Banning, De verwende kiezer en het jaloeziemodel, 
NRC 8 augustus 2002.

Het besteedbaar inkomen en De Toqueville kunnen voor 90% de opkomst van de rechtse golf verklaren, zegt Cees Banning, o.a. Jos de Beus en professor Heertje citerend. 
Men is nu rijk, tevreden over het private, ontevreden over het collectieve. Over dat collectieve moeten we het dus nog wel even hebben.

e. Individu en collectief 

 

Tegenwicht schreef hier al eerder over: 

"Normen en waarden bepalen de cultuur van een samenleving en de verhoudingen tussen individu en gemeenschap. Sommige mensen klagen over een gebrek aan normen en waarden in de huidige samenleving, in het bijzonder bij de jeugd, maar er zijn natuurlijk alleen andere normen en waarden aan het opkomen. 

Tegenwicht, Opinie # 9: Normen en waarden, individu en gemeenschap 

Tegenwicht, Opinie # 21 Welke waarden en normen?

Wat met name aan het veranderen is, is de verhouding tussen individualisme en gemeenschapszin. Het individualisme zou te ver doorgeschoten zijn."

En elders: Welke waarden en normen?

"Waarden en normen zouden verdwenen zijn - of veranderd?
Wij [...]kijken eens even in ons culturele erfgoed en leggen er deze tijd naast.
Er blijkt een pluriformiteit, maar wellicht, mogelijkerwijs, toch ook een gemeenschappelijke basis te zijn."

Kennelijk is er een golvende ontwikkeling in de geschiedenis van de mensheid. We zagen dat het individu bevrijd was van de kerkers van kerk en staat, dat het verlicht werd na 'de duistere Middeleeuwen', dat het autonoom geworden was. 
En wat zien we: hup, het individu schiet in die richting kennelijk wat te ver door en nu vraagt de gemeenschap, het collectief, weer de aandacht.

 

OK, maar de vraag is nu dus: Hoe?

Door terug te gaan en het individu weer in zijn kooi te stoppen? Door kerk en staat weer machtig te maken? Door meer wetten, bureaucratie, agenten? Dit is de reactionair-conservatieve opvatting.
Voor zover we naar de conservatieven willen luisteren, bieden de 'wereldse' en kritische conservatieven ons iets meer.

 

Er is een andere weg

Meer aandacht voor het collectief: OK, maar dan wel een modern collectief van autonome mensen, een gemeenschap van zelf-denkende mensen die een dialoog met elkaar voeren. Een collectief dat je niet bij voorbaat hoeft te wantrouwen, maar dat je ook kunt vertrouwen. Een collectief waarin men de eigen identiteit niet loslaat of verliest, maar behoudt -- over 'conserveren' gesproken. 

Dit vereist wel iets

 

Een dergelijk positief collectief, gemeenschap van autonome mensen, vraagt om een dialoog als vorm van communicatie. 
Een dialoog kan men niet in een massa aangaan. De menselijke maat is kleinschaliger. Mensen vragen, zo bleek ook uit het Motivaction onderzoek ter gelegenheid van 4 en 5 mei 2001, om meer sociale binding. Ook om meer respect - een voorwaarde voor een dialoog.

Zo'n dialoog vraagt ook om een zekere mate van ontwikkeling, niet van een elite alleen, maar van allen. .

"Laat ik nog een exempel noemen van nieuwmodisch onheil: de teloorgang van de menselijke maat als ordenend principe. [...] Tomeloze schaalvergroting -- mammoetgemeenten, schoolfabrieken, patiŽntenkazernes -- [...] hebben veel vervreemding veroorzaakt, atrofiŽring van gemeenschapsleven, vereenzaming zelfs"
Dit vraagt op zijn beurt naar goed onderwijs voor allen. 
Wat wordt er dan onderwezen? Op zijn beurt vragen zowel dialoog, als ontwikkeling en onderwijs om vrijheid van wetenschap.

 

Dries van Agt, Onderzoek alles en behoud het goede, VN 5 oktober 2002.

Helaas, deze voorwaarden zijn in een aantal Arabische landen nu niet waar te maken. Daar is geen dialoog mogelijk, geen goed onderwijs en geen vrijheid van wetenschap. 

Maar in de VS is het nauwelijks anders te noemen. De vrijheid van spreken wordt er meer en meer aan banden gelegd, evenals de vrijheid van wetenschap. Het onderwijs is er notoir slecht en veel mensen zijn er nauwelijks geestelijk echt ontwikkeld.

[Nieuwe] "Conservatieve politiek moet daarom inhouden: rekening houden met de behoefte van de mens aan een plaatsgebonden gemeenschap en zulke loyaliteitsgevoelens versterken."
Het is een uitgesproken 'rechts' land; 'liberal' staat daar voor wat hier 'links' heet. 'Veiligheid' komt daar uit de loop van een geweer. 'Veiligheid' betekent daar: meer beperkende wetten.   Paul Nolte, Nieuw conservatisme voor een nieuwe eeuw, NRC 2 november 2002.
Volgens Renť Diekstra zijn rechtse samenlevingen  helemaal niet zo veilig: er komen meer zelfmoorden voor onder een rechtse dan onder een links regering. Renť Diekstra, Komt het  gevaar dan toch van rechts? Wegener Dagbladen 22 oktober 2002.
Wij hier in Nederland verkeren in de unieke positie, tussen Oost en West levend en een relatief autonoom volk, zonder een echt levende conservatieve traditie - al hebben we natuurlijk onze Abraham Kuyper.  Rob Hartmans, Ter verdediging van de orde, De Groene Amsterdammer, 23 november 2002
Dit geeft ons de kans om iets van de hier boven genoemde voorwaarden waar te blijven maken. Dat moeten we dan natuurlijk ook wel doen.

 

7. Voorlopige conclusie

Het heeft zin om naar 'de conservatieven' te luisteren, althans voorzover deze kritisch, 'werelds' en conserverend (en dus niet reactionair) zijn. 

De sprong die we moeten maken is dat we accepteren dat de mens geŽmancipeerd en autonoom geworden is. Dit moeten we niet terugdraaien, maar benutten. Daarbij kan het geen kwaad om eens terug te kijken naar wat de geschiedenis van onze cultuur zoal aan waardevols heeft opgeleverd. Dat kan de eenzijdigheden in onze huidige cultuur, de cultuur van de ontevreden verwende consumerende zappende burger, best wel eens mooi compenseren.

We mogen het hedendaagse individualisme compenseren door meer naar het gemeenschappelijke te kijken, door een gemeenschap van autonome mensen te worden die in dialoog met elkaar zijn. Die dus naar elkaar luisteren, die hun opvattingen niet dwingend opleggen maar voorleggen aan een kritisch gehoor.

Autonome en kritische mensen hebben zich ontwikkeld, hebben dus goed onderwijs gehad en houden een vrije wetenschap in stand.

We kunnen dan waarden ontdekken en normen afspreken met elkaar. Normen, niet ontleend aan eeuwig geldig geachte stelsels, maar aan het gesprek met elkaar.

8. Concreet

 

Een dergelijke dialoog kan op alle niveaus plaats vinden. We zitten niet allemaal in de Veiligheidsraad, de VN of in ons parlement. We wonen wel allemaal in een gemeente, een buurt, straat, flat of portiek. Velen van ons hebben te maken met een school en met enkele verenigingen. Daar kunnen we zelf beginnen, wij, autonome en kritische burgers van de Nederlandse samenleving.

"Tegenwicht is een site voor kritische burgers van de Nederlandse samenleving."

Homepage Tegenwicht

Waar ieder mee kan beginnen, als men het niet al lang doet, is zelf-regulering. 

 

"Hoe duidelijker de politiek grenzen stelt en deze wenst te handhaven, hoe vruchtelozer haar pogingen blijken te zijn. Laten we nu eens minder gokken op de overheid en meer op de verantwoordelijkheid van de burger", aldus Gijs van Oenen, geciteerd door Bodelier.
Als voorbeeld noemt Van Oenen een Rotterdams hasj-cafť Nobody's Place:
"
Het cafť illustreert treffend hoe 'volwassen burgers met verantwoordelijkheidsgevoel' in de grijze ruimte tussen wet en werkelijkheid opereren."

"[...] het Amerikaanse idee van de zero-tolerance. Daarmee wordt het geweld echter niet bedwongen, maar doorgestuurd naar de randen van de samenleving. En die betaalt er bovendien een hoge prijs voor in de vorm van overvolle gevangenissen en politie op elke hoek. Het is veel verstandiger om meer te vertrouwen op het zelfregulerend vermogen van de burger."

Gijs van Oenen, Het surplus van de illegaliteit, Open Podiumserie mei 2002, De Balie.

Gijs van Oenen (red.), Ongeregelde orde; Gedogen en omgang met wilde praktijken, Boom.

Ralf Bodelier, Weg met de scheidsrechter; Nederlands gedoogbeleid -- tussen beschaving en falende politiek, Filosofie Magazine mei 2002.

S.W. Couwenberg, Non-conformisme moet de ruimte krijgen, NRC 15 juni 2002.

Pascal Bruckner, 'Gij zult gelukkig zijn!', Boom.

Carel Peters, De progressieve conservatief, VN 6 juli 2002.

De andere kant van deze medaille is: geef ruimte aan non-conformisme en neem de ruimte om non-conformistisch te zijn. Dit is alleen maar beter voor een dialoog. Verkettering van onwelgevallige standpunten hoort daar niet bij.

Braafheid is niet de enige remedie. Pascal Bruckner noemt, als "progressieve conservatief", een aantal deugden op die iedereen waar kan maken. Let op de laatste deugd:

"Waardigheid, onverzettelijkheid, hartstocht, smaak, stijl, talent, voorkeur en opstandigheid moeten nieuw leven worden ingeblazen."

Het kan geen kwaad daarbij een eeuwen-oude spreuk als leidraad te nemen -- met dank aan Paulus en, onverwacht toch, Dries van Agt, die zegt "Tot motto van mijn leven heb ik gekozen het apostelwoord:

'Onderzoek alles en behoud het goede'."

 

Start Omhoog