Start Weblog Inhoud Wat is nieuw English

Opinie 20

De ruk naar rechts

"Hard en materialistisch"

"Het strategisch akkoord dat ten grondslag ligt aan het kabinet Balkenende noemt ze hard en materialistisch. [...] [H]et woord emancipatie komt er niet eens in voor. Het regeerakkoord heeft in mijn ogen een hoog terug-naar-het-aanrecht gehalte."
Mv. A. Verstand (D66) in Wegener Dagbladen 24 juli 2002

Een wende in de politiek... 
... en in de cultuur 
Partijen zonder ideologie? 
Verklaringsmodellen 
UtopieŽn en illusies 
Ter zake en met verworven gezag 
Concreet 

Een P.S. anno 2003 

Bronnen Opinie 20

Een wende in de politiek...

De aardverschuiving in de Nederlandse politiek na de verkiezingen van 15 mei 2002 heeft menig commentaar opgeleverd. Sommige commentatoren menen dat de tegenstelling links-rechts verouderd is, anderen menen dat deze tegenstelling versterkt is teruggekomen, samen met de tegenstellingen tussen 

autochtonen en allochtonen, 

christenen en moslims, 

particulier en openbaar vervoer 

en die tussen arm en rijk. 

Die tegenstellingen waren er natuurlijk al, maar het poldermodel van overleg en compromissen hield ze koest, maar daarmee ook onder de oppervlakte.

Intussen is er een nieuw parlement en een nieuwe regering, deels bestaande uit onervaren burgers, zoals dat in onze democratie mogelijk is. De cabaretiers zijn er maar blij mee. 

... en in de cultuur

Volgens veel analisten vindt er meer plaats, namelijk een generatiewisseling en een paradigmawisseling. De generatie van Den Uyl, Kok en Pronk, die dertig jaar geleden voor een wende zorgde, is opgevolgd door een volgende generatie die op zijn beurt voor een wende zorgt.

Een paradigma is een manier van kijken naar en denken over dingen, een model waarmee men de aangetroffen werkelijkheid interpreteert. Dit model nu, lijkt te veranderen. Onze cultuur en politiek waren gebaseerd op de idealen van de Verlichting, rationaliteit en humaniteit, en die van de Franse Revolutie, vrijheid, gelijkheid en broederschap. De vrijheid werd door het liberalisme vertegenwoordigd, de gelijkheid en de broederschap beide door het socialisme en het christendom. Nu zegt men dat 'de oude ideologieŽn afsterven' en dat er nu een ideologisch vacuŁm is.

Partijen zonder ideologie?

Leefbaar Nederland en de LPF zijn nieuwe politieke partijen. Leefbaar Nederland heeft nogal wat kiezers verloren aan de LPF, maar als plaatselijke partijen kregen de 'Leefbaren' mandaat van ongeveer een kwart van de keizers. Jutta Chorus noemt LN in de NRC van 26 mei 2002 "de eerste politieke partij zonder ideologie", maar ook "de eerste partij die het eigenbelang vooropstelt." De partij "- niet links, niet rechts - die gelooft dat burgers zelf hun problemen kunnen oplossen." 

Hoe dit gaat en wat men onder "leefbaar" verstaat, hebben we kunnen zien in Hilversum. Daar werd door Leefbaar Hilversum zowel een busbaan als een breed fietspad tegengehouden - volgens plaatselijk PvdA voorzitter Beker zelfs "elke planologische ontwikkeling in Hilversum platgelegd", volgens de Groen-Links fractievoorzitter "het openbaar vervoer de nek omgedraaid."

De partij ontpopt zich als een rechtse autopartij met een sfeer van wrok en verzet vanuit de underdog. Nu ja, dan wel een underdog met een auto en een tuin. Voor de auto wenst men meer wegen, maar deze mogen natuurlijk niet door de eigen achtertuin lopen. Aan het openbaar vervoer en de fietser heeft men geen boodschap. Wel aan de echte underdog, de allochtonen, de asielzoekers, de illegalen, de WAO-ers en bijstandstrekkers: die worden tot vijand verklaard en als criminelen afgeschilderd. 

Inderdaad: een paradigmawisseling. 

Rationaliteit is vervangen door ressentiment, 

humaniteit en mensenrechten door strengere wetten, 

vrijheid door meer gevangenissen, 

gelijkheid door tegenstellingen en 

broederschap door egocentrisme. 

Geen ideologie? Of een andere ideologie met een eigen geloof?

Verklaringsmodellen

Prof. dr. Arie van der Zwan, econoom, geeft in de NRC van 15 juni vier verklaringsmodellen voor de omslag aan. Hij trof deze modellen aan in de vele commentaren en analyses die sindsdien verschenen zijn. Elk van deze modellen mag zich gesteund weten door inmiddels bewezen theorieŽn uit de sociale wetenschappen.

De ontketende samenleving

"In de postmodernistische visie van Paars op de burger bestond geen ruimte meer voor een overheid als hoeder van normen en waarden - de geŽmancipeerde burger zou hiervan niet gediend zijn."  [...] "En zo viel Paars in het zwaard van zijn eigen liberalisatie. De keerzijden ervan waren uit het oog verloren."
De Toqueville zei het al, schrijvend over de Franse revolutie (L'ancien rťgime et la rťvolution): "Hoe groter onze vrijheid, des te eerder zullen onvrede en verzet tot openlijke conflicten leiden."

De verwende consument

Dit model wordt ook aangedragen door The Economist in een themanummer over Nederland. De moderne consument "weet niet meer wat hij voor zijn verjaardag moet vragen." [...] "De verwende consument is volgens die zienswijze op zoek naar opwinding en spektakel om de sleur van zijn verwende bestaan te doorbreken en zijn onbehagen over het bestaan te verdringen."
De Toqueville: "Hoe beter het gaat, hoe groter de kans op publiek onbehagen en onvrede."

De elitewisseling

Om de dertig jaar is er een generatiewisseling in de elite. We zien dit nu gebeuren in de media, de universiteiten, in heel het maatschappelijk middenveld en dus ook in de politiek. De generatie van na 1968 wordt opgevolgd door de volgende. Generatiewisselingen en paradigmawisselingen gaan vaak samen. 
"Wat Den Uyl in de jaren '70 gelukt is - door zijn aanhang op handen gedragen en door zijn tegenstanders gehaat - heeft Fortuyn dertig jaar later herhaald. Hij heeft een zich machteloos voelende massa door zelfbewust optreden weten te imponeren."  menig commentator heeft al 'een nieuwe Fortuyn', of zelfs een hele serie, voorspeld. 

De smeulende vuurhaard

De welvaart en het poldermodel heeft de tegenstellingen niet echt verzoend maar eerder verdoezeld, onzichtbaar gemaakt. Ze worden niet meer als politiek probleem herkend en benoemd, maar als persoonlijke problemen, tekortkomingen, 'onderbuikgevoelens'. Dit maakt ze tot een smeulende vuurhaard die in de volkswijken van de grote steden bovengronds kwam. 
Tot zover De Zwan.

"Wie een psychoanalyse op dit land loslaat, ontdekt een neurotische samenleving. Onderbuikgevoelens -- ik laat in het midden of die goed of slecht zijn -- zijn stelselmatig onderdrukt of genegeerd. Nederland was te 'rationeel', te 'correct'. Gevoelens van onveiligheid en machteloosheid bij de bevolking werden niet uitgesproken. in onze 'karteldemocratie', waarin tegenstellingen door de politieke elite werden gedepolitiseerd. Maar dergelijke emoties laten zich niet onderdrukken -- er blijft something rotten -- en komen uiteindelijk altijd boven in de vorm van symptomen." 
(Geschiedfilosoof Frank Ankersmit in Filosofiemagazine, oktober 2002)

UtopieŽn en illusies

"Heerst er nu een andere wind? Er wordt volop bericht over de nieuwe kabinetsplannen, die volgens de experts geen van alle zullen werken. Een strenger vreemdelingenbeleid helpt niet; meer asfalt maakt de files niet korter; hogere straffen verkleinen het onveiligheidsgevoel bij de burgers niet. De aanstaande fiasco's worden gretig opgetekend, als verdiende loon voor het domme kiezersvolk. Het zou inderdaad kunnen dat het nieuwe kabinet een flop wordt, met de brokkenmakers van de LPF voorop. Maar daarmee keert het vertrouwen in de overheid niet terug. Aan de stokpaardjes van de progressieve intelligentsia wordt geen geloof meer gehecht. In die zin is Nederland voorgoed veranderd."
Van Baar, HP - De Tijd 5 juli 2002)

Iedereen weet dat meer asfalt tot meer auto's en dus meer files leidt.
Iedereen weet dat het verbieden van bepaalde drugs tot meer illegaliteit en hogere prijzen en winsten leidt, dus tot meer handel.

"[D]e drie partijen die deelnemen aan de kabinetsformatie [willen] een einde [..] maken aan de succesvolle experimenten met vrije heroÔneverstrekking onder medisch toezicht. Daarentegen komt nog meer nadruk te leggen op de strafrechterlijke aanpak van drugsverslaafden. Een symptomatische keuze: een benadering van het drugsprobleem uit het perspectief van de volksgezondheid maakt plaats voor hardere strafrechterlijke repressie.
Criminaliteit en onveiligheid zullen hier alleen maar door toenemen. 
[...] Het geloof in de werking van repressie - hoe meer strafrecht, hoe meer misdaad, hoe minder rechtsbescherming, hoe meer veiligheid - is een fabeltje."
[...]
Als het doorgaat, krijgt de tweede minister van Justitie de portefeuille asielrecht en vreemdelingenbeleid om voor de bŁhne te demonstreren dat de asielkwestie in de sfeer van de criminaliteitsbestrijding ligt en niet over mensenrechten gaat. Ook dat is symptomatisch voor de verharding van het klimaat. En ook dit is louter symboolpolitiek."
(Elsbeth Etty, NRC 29 juni 2002)


Het aanwijzen van zondebokken vergroot alleen maar het gevoel van onveiligheid.
Een klimaat van verharding, materialisme en eigenbelang kan onmogelijk leiden tot meer welzijn en zingeving. Hate-mails en kogelbrieven, uitingen van de vox populi, leiden niet tot enige werkelijke oplossing. 

In Jip en Janneke taal laat zich wel een probleem formuleren, maar niet een analyse en oplossing. Zo dacht CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen vrijblijvend te kunnen scoren met de opmerking, dat Kamerdebatten vanaf nu zouden moeten gaan zoals discussies in 'kroeg, kantine en kerk'

Iedereen kan weten dat provincialisme en nationalisme niet meer mogelijk zijn; we leven in Europa en in een wereld. 
Iedereen kan bedenken dat polarisatie niet werkt, integendeel. 
Het geheel doet denken aan een uitspraak die een oude schoolrector bij problemen steeds van stal haalde: "Men denkt niet na, men doet zo maar wat. Denk eens na!"

De plannen en uitspraken van het huidige kabinet en in het bijzonder van zijn opvolger LPF-minister Nawijn van Vreemdelingenbeleid en lntegratie, gevoegd bij het klimaat in het land, kunnen leiden tot 'een wild-west-democratie die de samenleving ontwricht.' Aldus Ex-minister Roger van Boxtel in Kleijwegt & Van Weezel, in VN van 7 september 2002. "Tot nu toe hebben we in Nederland een redelijk rustig klimaat gehad. [...] Maar dat dreigt nu te veranderen: Ik maak me zorgen over de vergroving, de goedkope oplossingen, het gepolariseer. Ik kan me niet vinden in 'the wild bunch' die Nederland nu regeert." Met name minister Nawijn maakt zich volgens hem schuldig aan 'platte generalisaties." [..] "En zijn stoere taal slaat nog aan ook." 

Om te begrijpen waarom 'Nederland helemaal gek lijkt te zijn geworden' trekt Van Boxtel een parallel met een boek over het Duitsland van vlak voor de Tweede Wereldoorlog. 'lk heb Sebastian Haffrier over zijn jeugd vlak voor het Derde Rijk gelezen. Hij schrijft dat Duitsland een beschaafd land was met een probleem. De mensen leden a ah 'Leere' en 'Langweile', leegte en verveling. Dat lijkt voor Nederland nu ook op te gaan. We hebben buren die we niet kennen en luchtjes die nieuw zijn.'

Ter zake en met verworven gezag

Een parlement behoort niet rechtstreeks de vox populi na te praten en niet rechtstreeks de zwijgende meerderheid haar zin te geven. Een parlement behoort hier wel naar te luisteren, maar verder te gaan op grond van argumenten, niet op grond van aantallen. 
Een regering behoort ook te luisteren - maar vooral ook naar wat ze zelf toezegt en belooft, en dit ook eens waar te maken. Een regering ontleent haar gezag niet aan het aantal agenten en cellen, maar aan haar kwaliteit en waarheids- en wijsheidsgehalte. "Regeren is arresteren", grapte VN op 24 augustus 2002. Regeren is eerder luisteren, zien, vooruitzien, ter zake handelen - en zo gezag verwerven.

Drugsproblematiek hoort helemaal niet thuis in de sfeer van het strafrecht, dit vergroot het probleem alleen maar; het is een gezondheidsprobleem. 
Asielaanvragen horen niet thuis in de sfeer van justitie, dit creŽert illegaliteit; het is een sociaal probleem op wereldschaal; het hoort bij binnen- en buitenlandse zaken en bij sociale zaken.
Verkeers- en fileproblematiek is een zaak van het verdelen van beschikbare ruimte. Op een busbaan kunnen meer mensen veiliger vervoerd worden, fietspaden zijn beter voor mens en milieu dan autowegen. 

Problemen dienen ter zake besproken en opgelost te worden. Wat dit betreft is iets minder ideologie wellicht wel goed. Christelijk-moralistische bevlogenheid heeft een aantal problemen in de sfeer van geboorte en sterven, huwelijk en seksualiteit, eerder vergroot dan opgelost. Socialistische bevlogenheid inzake het gelijkheidsideaal heeft weliswaar meer mensen kansen gegeven op meer onderwijs, maar heeft het onderwijs ook met een flink aantal problemen opgezadeld. 
Nu zorgen bevlogenheid inzake roken, alcohol en andere drugs voor meer problemen dan ze oplossen. Het drugsprobleem is een door verboden geschapen probleem dat daarna onoplosbaar werd. 

Concreet

"Veel angst komt voor uit niet kennen en niet weten. [...] Politie en gevangeniscellen zijn geen antwoord op die angst. Integendeel, zulke maatregelen zorgen alleen maar voor meer vervreemding en - dus - voor meer angst. 
Voor de zoektocht naar een veiliger gevoel in de samenleving is het interessant, dat het geheim van de dalende misdaadstatistieken van de afgelopen tien jaar vooral ligt in een andere aanpak van de politie. In de grote steden viert de 'wijkagent' een comeback. De politiemens die dichter bij de burger komt staan, boezemt niet alleen vertrouwen in, hij draagt ook bij aan een samenleving waarin meer mensen elkaar kennen. Zo'n politiemens levert een actieve bijdrage aan het gemeenschapsgevoel. De weg naar veiligheid gaat via contacten leggen. Via de buren. Via een praatje met de winkelier. Het beste recept voor degenen die klagen over onveiligheid is om eens wat vaker hun medemens te ontmoeten." (Ode, oktober 1999, geen auteur vermeld)

Het ziekteverzuim bij de politie is enorm toegenomen sinds het politiebeleid verhard is. Dit constateert de RMO, de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling. De cultuuromslag die de agent moest maken blijkt ziekteverwekkend te zijn. Het contact met het publiek, de motivatie van menig agent, is weg. 
(Hirdes, WD 26 juli 2002)

"Ik hou[d] me hier op het departement al bezig met het oprichten van de justitie-in-de-buurt-kantoren, waarvan er nu 28 zijn. Op zo'n bureau overleggen verschillende instanties: scholen, hulpverlening, kinderescherming, politie en ook justitie. Dagelijks bespreken ze alles wat bij de politie is binnengekomen: 'ken jij dat kind?' - want daar gaat het meeestal om. En samen proberen ze een passende reactie et geven, in plaats van te wachten tot de zaak op het parket binnenrolt. Als het echt misgaat, slaat justitie snel toe. Maar bij voorkeur lossen de andere instanties het voor die tijd op."
(Hans Boutellier in Oostveen, NRC 30 juni 2002)

Noch het Tegenwicht team, noch de meeste lezers zitten in parlement of regering. Maar ieder woont in een wijk. Veel problemen en onvrede vinden plaats op wijkniveau en zijn op dat niveau op te lossen - en wel door contact. Daardoor kan het 'niet-kennen en niet-weten', en zo de angst en de vervreemding verminderd worden. 

"Ik heb zelf een methode ontwikkeld: 'Buurt aan zet'. Waarbij de bewoners het grotendeels voor het zeggen kregen. Een soort arbeiderszelfbestuur. Zalm gaf me honderd miljoen euro om het uit te voeren." 
(Ex-minister Roger van Boxtel in Kleijwegt & Van Weezel, VN 7 september 2002) 

"Na de af en toe negatieve publiciteit die de jongeren uit Colmschate het afgelopen jaar kregen naar aanleiding van het rondhangen in deze buurt, besloten de twee [jeugdagent De Kleine en jongerenwerker De Kij] dat het tijd werd voor een nieuwe aanpak. In plaats van af te wachten tot er weer klachten van bewoners kwamen, besloten zij op gezette tijden de wijk in te gaan en de jongeren op te zoeken. [...] 
"Een agent is er niet alleen om bekeuringen uit te schrijven", aldus De Kleine. "het doel van de duo-aanpak is kennen en gekend worden." [...] 
"Wat wij proberen is een samenspraak met de jongeren tot stand te brengen. Niet alleen maar ingrijpen als er iets gebeurd is, maar op voorhand naar hun wensen luisteren en samen naar oplossingen zoeken om de wijk voor iedereen leefbaar te maken." [...]
"Kennen en gekend worden. Daar draait het allemaal om bij de duo-aanpak."
(Deventer Post 6 februari 2002)

"De Deventer wijkaanpak is inmiddels een landelijk begrip geworden. Nog steeds komen andere gemeenten hier een kijkje nemen hoe het gaat. Dankzij de wijkaanpak is er een onzichtbare bodem gelegd. [..] Het initiatief kwam bij de burgers te liggen. Dat betekende een grote omslag vergeleken met vroeger. De mensen konden zelf aan de slag met hun woon- en leefomgeving."
"Elke wijk kreeg een budget. Bewoners beslissen hoe dat geld besteed wordt."
"Daarnaast heeft elke wijk een wijkteam of platform, bestaande uit bewoners."
(Deventer Dagblad 31 augustus 2002).

In dezelfde krant staat een reportage (Zweers, 2002) over de toename aan buurtfeesten, getiteld 'Doorgaans is er weinig tijd voor elkaar'. Maar daar is dus iets aan te doen. In een etnisch gemengde wijk loopt nu "het Zebra project", bedoeld om de integratie tussen 'blank en bruin' te bevorderen. Kleine successen? Ze werken op grotere schaal door.

Hetzelfde model kan op grotere schaal gebruikt worden. Het over en weer kennen van de islamitische cultuur - in feite die van het Turkse platteland en het Marokkaanse Rif gebergte - enerzijds en de moderne westerse normen en waarden anderzijds helpt meer dan het 'achterlijk' respectievelijk 'zondig' verklaren van die culturen.

Blijft er een harde kern over die zich ook van de eigen mensen, god en geboden niets aantrekt, dan kan daar dan ook eensgezind tegen worden opgetreden. Maar dit is iets heel anders dan een verharding invoeren op alle terreinen en voor allen.

Hetzelfde geldt op wereldschaal. Het gevaarlijk, respectievelijk zondig, verklaren van culturen vergroot de spanning, het leren kennen ervan vermindert deze. Evenmin helpt het om de westerse cultuur een "superieure beschaving" te noemen, zoals Elsevier op 7 september 2002 (Gerry van de List, zie het citaat bij de bronnen) doet in grote kopletters. De moslims doen hetzelfde, zij vinden hun eigen cultuur superieur aan die van het westen. Zo komen we er niet.

Men hoeft geen Bush of Balkenende te zijn om eens meer kennis op te doen van andere culturen en om de buurt- en land-, dan wel de wereldgenoten eens beter te leren kennen door contact met hen te gaan leggen. "De maatschappij dat ben jij" is lang niet zo'n gekke spreuk.

Een P.S. anno 2003 

In januari 2003 waren er weer verkiezingen. De uitslag ervan verschilde markant van die van mei 2002. Was er in mei 2002 een ruk naar rechts? Was er in januari 2003 een ruk naar links?

Interessant genoeg verschenen hier twee artikelen over, een voor de verkiezingen van 22 januari 2003, en een erna. De titel van het eerste luidt: "Kiezers zijn niet rechtser geworden", die van het tweede luidt: "Stemwijzer.nl ziet geen ruk naar links". In beide gevallen werden andere bronnen bekeken dan de stembusuitslag. 

Uit een en ander blijkt dat niet zozeer de opvattingen van de kiezers zijn veranderd: deze maakten noch een ruk naar rechts, noch later een naar links. Deze opvattingen blijken redelijk stabiel te zijn en een evenwicht tussen links, midden en rechts te laten zien. Wat meer variabel is, is het gedrag van de kiezers. Het is dit, dat zweeft. Men wacht lang om de keuze te maken en laat zich kennelijk in steeds hogere mate leiden door 'de poppetjes', de gezichten op de tv. 

Dit verwijst naar een paradigmawisseling die hierboven nog niet is genoemd, maar die wel duidelijk gaande is: de wende naar de televisie-democratie, ook wel telecratie genoemd. Het medium televisie leent zich niet goed voor lange genuanceerde beschouwingen zoals de partijprogramma's die bieden. Op tv werken korte en snelle items met beelden en weinig tekst - 'Jip en Janneke taal' zogezegd, voor een breed publiek. 

Intussen behouden parlement en regering wel hun eigenlijke taak, die zij niet in Jip en Janneke taal kunnen volbrengen. Hun taak is iets moeilijker geworden, hoezeer de openheid op zich ook een winst is. Hier blijven beschouwingen, nuances en uiteindelijk argumenten gelden. Hier telt het waarheids- en wijsheidsgehalte. Dit alles kan niet met korte en snelle items met beelden en weinig tekst - dit vergt bezinning, rust en tijd. 

Op dit punt dus gaarne geen wende maar continuÔteit. Uiteindelijk blijken de opvattingen van de kiezers ook die continuÔteit te hebben behouden. "Onderzoekt alles en behoud het goede", zei Paulus al, Van Agt citeerde hem onlangs nog - en ook wij moeten het hier maar eens even over hebben. Dit doen wij in opiniestuk # 22. Voordien willen we even iets vragen - in # 21 - over de nu geldende normen en waarden.

 

Bronnen Opinie 20

 Start Weblog Inhoud Wat is nieuw English