Vorige Start Omhoog Volgende

'De crisis'

Crisis, recessie, kans?

Weblog Tegenwicht # 165, 8 januari 2012

Deel vijf van een korte serie

De serie weblogs over De Crisis zijn bijeengezet in Opiniestuk # 61: De Crisis 


'Toch eens naar Zwitserland gaan met vakantie'

Stelling

Economisch gezien is 'de crisis' geen crisis maar een recessie die economisch gezien normaal is. Alle economische statistiekjes in de krant zien eruit als berglandschapjes; afwisseling van groei en recessie is heel normaal. Al even normaal - zij het een beetje vergeten - is dat elke vorm van groei een grens kent.

Dat 'de crisis' beleefd wordt als crisis komt doordat er nu heel lang groei is geweest, waardoor het verschijnsel 'berglandschapje' en het feit dat er een grens is, collectief even zijn vergeten.

De beleving van 'een crisis' is natuurlijk heel begrijpelijk voor de vele mensen die hun baan verliezen, hun (te hoge?) hypotheek niet meer kunnen betalen en hun huis in waarde zien dalen. De armoede neemt toe en en en ander leidde zelfs tot zelfmoorden.

Meer kinderen groeien arm op; NRC Handelsblad 3 december 2013. 
De armoede in Nederland is sterk toegenomen, blijkt uit een rapport van CBS en SCP. Vooral veel eenoudergezinnen kwamen als gevolg van de crisis onder de armoedegrens. 
 
Let alsjeblieft een beetje op hen - Zelfdoding - Steven Verseput, NRC Handelsblad 12 november 2013.
Het aantal zelfdodingen is sinds 2007 met bijna 30 procent gestegen. Dat is volgens deskundigen deels het gevolg van de crisis. 

Kortom: er is nu een normale recessie en een grens bereikt die beleefd wordt als een crisis. In zoverre is het ook een crisis, namelijk in het denken over de economie, dus de politiek. Er is een besef dat het economische systeem dat we nu hebben en normaal vinden grondig, fundamenteel, zal moeten veranderen. In die zin is deze 'crisis' ook een kans. 

Het systeem loopt in zichzelf vast

Joris Luyendijk heeft een omvangrijk onderzoek verricht naar de crisis of impasse. Geciteerd: 

Laat ik eerst proberen de contouren van de impasse te schetsen. [...]  Juist de helikopterblik kan duidelijk maken dat het probleem niet ligt bij individuen en hun hebzucht, maar bij een systeem dat die verleidingen steeds opnieuw schept Ė zelfs als dit betekent dat het systeem zichzelf aldus steeds verder ondermijnt. [... ... ...] 

Het probleem in een notendop: megabanken zijn niet alleen te groot en verweven om failliet te kunnen gaan [...]. Ze zijn door de aard van hun activiteiten, hun inrichting en wijze van management ook niet langer beheersbaar. [...] 
Nog even en je hebt niet langer landen met een financiŽle sector, maar een financiŽle sector met landen.

Het kan zo weer gebeuren; Joris Luyendijk, NRC Handelsblad 30 september 2013

De bron van de crisis ligt bij de banken; niet zozeer als bank in de zin van beheerder van spaargeld, maar in de zin van deelnemers aan de risicovolle financiŽle markt. Dit is mogelijk gemaakt door de achteraf bezien onverantwoordelijke golf van liberalisering en privatisering op basis van het neoliberalisme en haar geloof in de markt en haar 'onzichtbare hand' die het egoÔsme van het individu wel zou omzetten in welvaart - lees: individuele rijkdom - voor allen, maar individuele rijkdom lost niets op; het leidde juist tot crisis. 

"Econonie als egonomie". 
"Het gevolg is een bijkans aandachtszieke samenleving, alles voor het ego: zie mij, consumeer mij, prijs mij, stem op mij. Onder het mom van keuzevrijheid zijn we allen 'consumensen' geworden."
"Het is een ideologie waarin zelfverrijking, bonussen en succes ten koste van anderen niet gehoond maar juist beloond worden."
[Samengevat:] Meer consumeren leidt niet tot groei in de zin van meer bezit, maar tot meer schulden
"Wat nodig is, is een kleine revolutie in en van het prijsbare ego. De mens is meer dan zijn ego en een economie is meer dan een egomonie."

De crisis is het graaien naar individuele rijkdom; kabinet moet burgers niet alleen als consumenten aanspreken, maar ook als medeproducent van de samenleving. Henk van Houtum & Esther-Mirjam Sent (hoogleraren te Nijmegen); Trouw 24 september 2011. 

Dit is ingezet door gekozen politici, dus door burgers die geloofden in (neo)liberalisering, privatisering, markt, vaak vervat in simpele nationalistische oplossingen die zouden leiden tot een paradijsje binnen de gesloten dijken. Maar zo werkt het niet; het probleem is globaal, niet nationaal; het is complex, niet simpel. De crisis legt nu deze realiteit bloot: 

"Het spel is uit."
Nationale paradijsjes; Caroline de Gruyter; NRC Handelsblad, 7 september 2013

De mensen raakten gewend aan groei en stabiliteit, als ware het een burgerrecht dat zij konden claimen, verdedigd door de staat. Een op zich normale recessie werd niet meer geaccepteerd, werd 'crisis' genoemd. De staat moest maar optreden. Dit deed de staat door de banken te redden - en daardoor zelf in de schulden te komen (bij de banken). 

De financiŽle crisis werd een schuldencrisis, de bankencrisis een landencrisis dus een politieke crisis; dit alles in een neergaande spiraal annex een vicieuze cirkel. Immers, de politiek dwingt zichzelf tot bezuinigen, wat opnieuw tot stagnatie en recessie leidt, tot faillissementen, werkloosheid, dus tot onvrede en dit weer tot simplisme, nationalisme en populisme. 
 De neerwaartse crisisspiraal; Esther Bijlo; Trouw 8 oktober 2011 
 

Het probleem is globaal van aard; het kan niet opgelost worden door nationalistische politiek, laat staan door simplisme en populisme. Wat nodig is, is juist globale samenwerking, overleg, solidariteit, een andere ethiek, een andere moraal. 

"We proberen te formuleren wat ethiek voor economen zou kunnen inhouden."
Promovendus (op 9 januari 2014) Erwin Dekker, in:

Economie kan niet zonder maatschappij; Niki Korteweg in NRC HAndelsblad 6 januari 2014. 

Relativering svp

Recessie is een normaal verschijnsel, geen ramp - al is het vervelend voor wie zijn of haar baan verliest; solidariteit, ook arbeid delen, kan hier helpen. Nederland is een van de rijkste landen ter wereld met redelijk goed verzorgd onderwijs en zorg. De krimp wordt vermeld in tienden van procenten - groei overigens ook. Welvaart is niet de enige maat voor welzijn. Het bruto binnenlands product is niet de enige maatstaf voor welzijn; klimaat, natuur, cohesie en solidariteit zijn ook belangrijke waarden voor welzijn.
 
Hoezo crisis? Zo rijk waren we nog nooit. Arjo Klamer, NRC Handelsblad 24 december 2012 
Door zo veel te praten over de crisis die geen crisis is, praten we onszelf een echte crisis aan. 

Over welzijn gesproken: de mensen gaan nu minder auto's kopen, minder auto rijden, meer thuis werken. Ze gaan gezonder en meer thuis eten. Er zijn minder files, er is minder uitstoot van CO2 en stikstofdioxide, minder ongelukken, zuiniger en meer duurzaam en vaak locaal energiegebruik. Het tekort, zeer relatief nog hier in Nederland en in Europa, maakt verandering mogelijk in de richting van een zuiniger gebruik van voedsel, water en energie.
 
Een crisis is gezonder dan u denkt. Minder verkeersdoden en lager alcoholgebruik, maar meer zelfdodingen. Wybo Algra, Trouw 27 maart 2013
Minder fastfood, meer wortels. Sinds crisis eten Spanjaarden gezonder. Maaike Homan, Trouw 27 maart 2013. 
Opeenstapeling crises is juist een zegen; Cees Banning, NRC Handelsblad 28 december 2012. 
Recensie van 
Jan Rotmans, In het oog van de orkaan; Nederland in transitie; Aeneas 2012. 
 

Groei is ook niet alles

Daarentegen zien we dat groei geen crisis oplost maar juist oproept. Zie de gigantische milieuvervuiling in China. Zie India met gigantische groei ... en toenemende armoede annex toenemende verschillen tussen arm en rijk, ook aan te treffen landen als de VS. Zie de harde, giftige cultuur die is ontstaan in banken als Goldman Sachs, waar het Grote Ego regeert. 

Hoor ook de psychiater die de nadelen van de constante druk op groei en consumeren oplevert in de vorm van stress, depressies, obsessies en gebrek aan zingeving. Erken liever dat er grenzen zijn; streef liever naar meer kwaliteit van leven dan naar kwantiteit van economische groei. 
 
Liever wat ongeluk in het leven; Co Welgraven in gesprek met Dirk de Wachter; door Dirk de Wachter in Trouw 27 april 2013, over 
Dirk de Wachter: Borderline Times; het einde van de normaliteit; Lannoo, Tielt 2013.

Het roer moet om

De financiŽle recessie werd een politieke crisis, in essentie een morele crises. Er moet iets veranderen. Duidelijk zij nu dat het een crisis is van het financieel-economische systeem meer dan een crisis binnen dit systeem. De oplossing ervan kan niet langer gezocht worden binnen hetzelfde systeem, maar zal gevonden moeten worden door verandering van dit systeem. Dit kan waarschijnlijk alleen maar stap voor stap gaan. Intussen kan de moderne mens wennen aan het feit dat economische statistiekjes altijd berglandschapjes zijn met pieken en dalen en dat er grenzen aan de groei zijn, dat de bomen niet tot de hemel groeien. 

Het woord is nu dan ook aan de politici. Wij citeren er een: 

Na deze Ďliberaleí jaren loopt de vrije markt tegen haar eigen grenzen aan, met alle gevolgen van dien. Het meest bizarre is dat de overheid de problemen van de vrije markt moet oplossen, om banken van de ondergang te redden. 

Het marktvirus Ė het denken in vraag en aanbod Ė heeft ook de politiek besmet. [... ...] 

Onder onze handen ontstond een overheid die zo veel mogelijk tegemoet wilde komen aan de consumptieve wensen van de burger [...]. 

Deze crisis is daarom vooral een morele crisis. Het roer moet om. 

Niet het eigenbelang en consumptieve behoeften, maar gedeelde waarden moeten weer het leitmotiv worden voor ons handelen.

Het bedrijfsleven lijkt dit als eerste te begrijpen. Maatschappelijk verantwoord ondernemen en duurzaamheid worden Ė naast winst, omzet en marktaandeel Ė steeds meer geaccepteerde bedrijfsdoelen. Ook bij burgers en consumenten groeit het besef dat niet alleen de prijs belangrijk is, maar ook de vraag hoe een product tot stand is gekomen.

Nu de politici nog. [...]

De financiŽle crisis is voornamelijk een morele crisis; door Ad Koppejan (Tweede-Kamerlid CDA); NRC Handelsblad 23 november 2011.

In de twee volgende bijdragen aan deze serie gaan we kijken naar mogelijke oplossingen;

eerst door de politiek - kort, want niet iedereen is politicus
dan door de burger - langer, want iedereen is burger.

Klikt u maar op "Volgende" zodra dit hieronder staat.

De serie weblogs over De Crisis zijn bijeengezet in
Opiniestuk # 61: De Crisis 

Vorige Start Omhoog Volgende