3.
DIE VAN ONS DOEN ZOIETS NIET!
Randall
staat in hoofdstuk 10 stil bij de Victoriaanse inspanningen seksualiteit in
z’n algemeenheid en bij kinderen in het bijzonder te bestrijden en te
onderdrukken. Het seksuele bij kinderen kon dan misschien niet totaal ontkend
worden, het kon wel ziek worden verklaard. “Normal
children, they insisted, would not do things like that” (p. 40).
En nog
verbijsterd over het succes van die campagne constateert hij hoe allerlei
ouders, daarin gesteund door allerlei deskundigen, tot op de dag van vandaag
voor zeker houden dat hun kinderen - die toch zeker gezond zijn - allerlei
gedragingen en gevoelens op seksueel gebied niet hebben.
Daaruit kunnen we met
Randall zeker iets concluderen omtrent een bedenkelijk gebrek aan kennis over
wat kinderen werkelijk meemaken. Maar hebben al die mensen dan, te beginnen met
de deskundigen, seksuele voorlichting over kinderen nodig?
Sinds
Lea Dasberg’s (1994) GROOTBRENGEN DOOR KLEINHOUDEN legde ik ouders, leraren en
andere opvoeders in gesprekken over opvoeding en vorming van (hun) kinderen de
vraag voor in hoeverre zij meenden aan te sluiten bij de echte ervaringswereld
van de kinderen, hoe realistisch hun visie op de wereld van hun kinderen was.
Het was een verwarrende, zelfs wat pijnlijke vraag, maar wel een die telkens
weer terzake bleek.
Naar mijn waarneming en naar wat ik van kinderen te horen en
te zien kreeg, ging menig sermoen niet alleen over hun hoofd heen, maar ook
voorbij aan wat ze werkelijk meemaken - en dan met name op het taboe-terrein bij
uitstek: op voor hen belangrijke levensgebieden zoals lustbeleving, erotische
gevoelens en seksuele ervaringen. En ook nu bezweert menig ouder en leraar,
zoals destijds onze ouders en opvoeders dat deden over ons, met de hand op het
hart: ” Die van ons doen zoiets niet!...”
Het iets
in deze hartekreet staat en stond dan voor zoiets vies, smerigs, zondigs en
onbenoembaars ... als seks dus, en de hartekreet zelf geldt en gold de meisjes
evenzeer als de jongens. [*10]
Maar òf we dat deden TOEN, en òf ze dat doen NU! Niettemin, onze ouders
en opvoeders waren te goeder trouw, logen niet, geloofden met de hand op hun
hart dat wij zoiets niet deden - we hadden namelijk feilloos geleerd te
verzwijgen wat niet gewenst was en niet te tonen wat verboden was.
Een paar jaar
terug boekstaafde ik eens mijn terugblik op mijn eigen jeugd aldus:
“Op
het terrein van erotiek, intimiteit en seksualiteit heb ik - buiten de eerder
genoemde, als zeer negatief werkend ervaren algemene infantilisering en
repressie door kerk en staat - als kind en jeugdige nooit echt gewelddadige
ervaringen met leeftijdsgenoten en volwassenen meegemaakt.
Wat ik mee heb
gemaakt met leeftijdsgenoten en met ouderen (het meeste vele malen gebiecht)
herinner ik me vrijwel allemaal nog uitstekend - als afwisselend en soms
tegelijkertijd spannend, schaamteloos en schaamtevol, genietend-lustvol,
protesterend en provocerend, de groeiende eigenheid en onafhankelijkheid
veroverend en bevestigend.
Ongewenste intimiteiten
die ik onderging van leeftijdsgenoten en van volwassenen kan ik nog
precies onderscheiden van de gewenste (en voor een deel gehoopte...). Steeds
duidelijker leefden we - waar het erotiek, intimiteit en seksualiteit betrof -
in een eigen, van de volwassenen volslagen gescheiden wereld. Alleen de
biechtvader kreeg daar (tot een bepaalde leeftijd van ons) als een soort Gods
eigen under-coveragent wat van mee, zij het volkomen geïsoleerd van ons echte
leven en beleven. De reguliere opvoeders stonden daar buiten, wisten daar niets
van: DIE VAN ONS DOEN ZO IETS NIET...
Eigenlijk is dat afscheidingsproces
al in de wieg begonnen. We leerden al heel vroeg en geleidelijk aan
feilloos aanvoelen en zien en later ook begrijpen wat we wel en wat we beter
niet konden vertellen en laten zien, met name op het taboe-terrein seks en, als
groeiende grondhouding, op persoonlijke belevings-terreinen in het algemeen.
Mede daardoor en bepaald niet volgens intentioneel plan van de heersende
opvoeding en gestuurde socialisatie! ontwikkelden we onze eigen identiteit en
zelfstandigheid, op wezenlijke gebieden dus los van de volwassenen en opvoeders.
Het geldt bij mijn weten voor een belangrijk gedeelte nog steeds en weer
opnieuw. Wat gebeurt er toch met mensen als ze volwassen opvoeder worden: valt
hun geheugen over hun eigen kindheidservaringen in duigen? Is de intensieve
verdachtmaking van hun lust- en sekservaringen van toen als slecht en als iets
waar ze zich zo diep over moeten schamen, dat ze het zelfs (en vrijwel
collectief) maar beter verdringen, inderdaad zo effectief?”
Als
we hier dan eens de analyse van deskundigen omtrent traumatische geheimhouding
naast leggen, dan mis ik iets elementairs daarbij.
Naar mijn inzicht is het
juist te stellen, dat het geheim moeten houden, het niet kunnen delen van
ervaringen van seksueel misbruik datgene is wat traumatiserend werkt. Maar toch
is deze analyse, en de eraan verbonden aanbeveling om te spreken, naar ik vrees
een niet begrijpend napraten van slachtoffers, een redeneren in het luchtledige
en een illusie, waarmee ondertussen heel wat kinderen danig klem worden gezet,
alleen al trouwens omdat eenvoudig alles wat
met seks te maken heeft tussen volwassenen en kinderen seksueel misbruik wordt
genoemd. Maar ik doel op iets anders.
Met het probleem van het echte seksueel
misbruik en de traumatische dwang en drang tot geheimhouding wordt iets
zichtbaar van een tragedie die erin bestaat dat de generaties op belangrijke
levensgebieden naast elkaar, los van elkaar leven.
Het is inderdaad een groot goed als je in nood kunt praten en het is
treurig als dat eens niet kan; maar het is een tragedie als zelfs de voorwaarden
tot spreken ontbreken. In dit geval gaat het dunkt me bovendien om een tragedie
die geen toeval is noch een individueel noodlot, maar een die (historisch) innig
samenhangt met kerk en samenleving en die overgedragen wordt via opvoeding en
socialisatie, bij mijn generatie al en heden ten dage vooral via massa- en
publieke opinie bespelende media.
Het bestaan van
deze kloof tussen de generaties is het
grote taboe dat niet doorbroken wordt door de onthullingen en publicaties
van de laatste jaren. Integendeel, als ik dit juist zie dan zullen de speciale
en indringende campagnes gericht op kinderen en jongeren, om vooral te spreken
over nare seksuele ervaringen, de
kloof alleen maar wijder maken en het taboe, de blinde vlek (dat er simpelweg
geen basis voor een gesprek is over welke
intimiteit dan ook) versterken. [*11]
CHILDHOOD
AND SEXUALITY voorziet in een leemte dus.
Want het hele boek staat danig vol met
belevingen die actualiteit zijn voor jongeren. Het is confronterende informatie
voor de lezer die daar buiten staat.
Mijn generatie heeft toen lijfelijk
ervaren, wat we ettelijke jaren later theoretisch en bewust leerden begrijpen:
eigen keuzemogelijkheden inzake intimiteit, erotiek en seksualiteit maken je
onafhankelijk(er) van de machthebbers. Het handhaven van de kloof was voor ons
van het grootste belang. Publicaties als van Van Ussel (1968, 1976) en Theweleit
(1982) hebben ons sleutels aangereikt om te begrijpen waarom uit alle macht
geprobeerd was ons onze keuzemogelijkheden te onthouden. [*12]
Eigenlijk
is deze kloof wel degelijk voortdurend aan de orde in discussies over misbruik,
maar ik kan de indruk niet van me afzetten dat de bedenkers van
preventiecampagnes en ook Randall de kwestie deerlijk onderschatten. Voortdurend
zie je de vraag opwerpen hoe de vertrouwenskloof tussen kinderen en volwassenen
voor de kinderen geloofwaardig te overbruggen is. Hoe verleiden we de kinderen
tot spreken?
In Nederland hadden we een jaar lang een landelijke voorlichtingscampagne
tegen kindermishandeling, gericht op kinderen, met als titel OVER SOMMIGE
GEHEIMEN MOET JE PRATEN. [*13] En meteen zie je de problemen opduiken:
over welke geheimen precies, en wie is nou nog te vertrouwen?
Randall bepleit
het oprichten van een “well-staffed counselling service”, wellicht
vergelijkbaar met ‘onze’ Vertrouwensgroepen in het voortgezet onderwijs.
[*14]
Die moeten wel, zou ik zo zeggen, nog het vertrouwen van de kinderen c.q.
jongeren zien op te bouwen en vast te houden. En hoe zouden ze dat moeten doen,
wat was ook al weer hun basis? Nog geen 10 procent van deze en dergelijke
‘professionals’ is de eerste keuze van de kinderen, blijkens een eigen
onderzoekje van Randall hiernaar. Ja, natuurlijk; tenslotte hebben de kinderen
(dagelijks, intiem, vertrouwelijk, normaal) toch allereerst te maken met ouders,
broers of zussen, directe familieleden, buren en vrienden.
Maar als die optie voor een aantal kinderen al voorhanden is, dan wordt
die verheugende mogelijkheid vandaag toch met niet aflatende inzet uit de weg
geruimd. Want, zo leren de deskundigen in de diverse preventieprogramma’s en
-campagnes, juist vertrouwelijke, intieme vriendschapscontacten met volwassenen
blijken een adder onder het gras te kunnen bevatten. De yes/no-feelings
daarvoor, de eigen antennes, blijken namelijk ook al niet meer te vertrouwen!
Die feeling wordt - ik kom er zo op - in de voorlichtingsprogramma’s
consequent zo belicht ofwel ‘ingevuld’, dat de mogelijkheid daarop nog te
vertrouwen als correcte richtingwijzer
zonder omwegen om zeep wordt geholpen. Het zelfvertrouwen, het eigen spontane
weten omtrent wie aardig is staat onder de druk van het nieuwe schuld- en
schaamtegevoel voor de eens te meer mistige, risicovolle seks. Als het om
intimiteit en seks gaat zijn volwassenen, vooral de aardige, dierbare die je in
vertrouwen zou willen nemen, juist potentiële vijanden!
Randall kan een dergelijke levensvreemdheid niet in de schoenen worden
geschoven; maar zo’n counselling service, zouden daarbij ook kinderen terecht
kunnen, die last hebben van seksuele problemen als zelfbepalingsprobleem?
Bij de Werkgroep S.i.R. Maastricht klopten ook kinderen aan om hulp tegen de
bedreiging, door ouders of omgeving, van hun vriendschapsrelatie met een
volwassene. Zou dit probleem ook bespreekbaar gemaakt kunnen worden?...
Je
zou zeggen dat de voorlichtingsprogramma’s er, zelfs bij voorhanden zijn van
reële vertrouwens-personen, menigmaal alleen maar toe bijdragen dat in ieder
geval het ‘gebied van het seksuele’ onbespreekbaar wordt gemaakt.
Een
voorbeeld.
In de klassieke voorlichtingsfilm FEELING YES, FEELING NO, in het
Nederlands MIJN LIJF IS VAN MIJ [*15] wordt kinderen geleerd (klassikaal
oefenend) ‘nee’ en ‘ja’ te zeggen, uitgaande van hun eigen gevoel - zeer
vooruitstrevend; dat lijkt prima op het eerste gezicht. Maar bij nader inzien,
bij nader toezien vooral, blijkt dat kinderen ‘ja’ (mogen) zeggen tegen
volkomen onschuldige, a-erotische, a-seksuele gevoelens en ervaringen, maar
‘nee’ (moeten) zeggen tegen alles en iedereen zodra er een associatie met
seks en erotiek te maken is.
De in één van de klassen getoonde gêne bij
kinderen als ze moeten praten over seks en intimiteit met de juf wordt zelfs
krachtig gevoed, doordat deze onderwerpen klassikaal zonder omwegen dreigend
geassocieerd worden met misbruik, geweld en criminaliteit.
Prima is, meen ik,
dat knuffelen etc. niet wordt geseksualiseerd. Ik vind het echter nogal
bedenkelijk dat àlle gevoelens, belevingen en verlangens die naar erotiek, seks
of lichamelijke lustbeleving neigen, vertaald, verschraald en - jawel -
gedeseksualiseerd worden tot knuffelen etc.
Aldus bestaan er - kinderen, weet
dat voor nu en altijd - twee soorten gevoelens en benaderingen: aan de ene kant
knuffelen, aaien en strelen; die zijn ongevaarlijk, want a-erotisch, a-seksueel;
als je die fijn vindt, OK; als je die niet op prijs stelt, laat dat dan eerlijk
en krachtig weten, pik het niet. En aan de andere kant de criminele,
gevaarlijke, mysterieuze, op je geslachtsdelen gerichte, de “private parts”
betreffende aanrakingen van volwassenen; daar moet je bang voor zijn, want
anders...
Maar het hele resterende gebied, dat dagelijkse praktijk is voor veel
kinderen, komt hier eenvoudig niet aan de orde. Wat een schaamte, wat een
verwarring wordt hier gezaaid. Hier wordt de oude bangmakerij van het rijke
Roomse en Calvinistische leven van de jaren 50 opnieuw geïntroduceerd, nu als
een Amerikaans-Canadees ei van Columbus. Wie beschermt de kinderen tegen deze
ook als preventie aanbevolen
kindermishandeling? [*16]
Leerde ons destijds de pastoor dat seks met jezelf - laat staan met een
ander, groot of klein - doodzonde was maar, oh wonder! heilig als je getrouwd
was, de eigentijdse seksueel misbruik-deskundige leert ons nu dat seks - in
ieder geval met groot - doodgevaarlijk is, traumatiserend tot in het derde
geslacht.
Laat de lezer vooral niet menen dat ik badineer, of me, blind voor de
ellende van feitelijke slachtoffers, een beetje aan afstandelijke ironie te
buiten ga. Ik ben juist ernstig en citeer slechts. Ik citeer de enormiteit van
de ‘deskundigen’ die bijvoorbeeld betogen dat incest moord is en vervolgens
alles wat maar enigszins met seks te associëren is tot zo’n incest verklaren
zoals het hun goeddunkt, al bezweren ze dat hier de slachtoffers zelf spreken. [*17]
Wat
moeten we denken van de deskundigen en van hun bereikbaarheid voor jongeren?
De
deskundigen, die nota bene in op kinderen gerichte campagnes beweren dat
“kinderen nooit schuldig zijn” als het om ‘seks’ met volwassenen gaat,
en die zich niet realiseren dat ze daarmee kinderen meteen ontoerekeningsvatbaar
verklaren en tot wezens maken die
categorisch geen eigen interesse en motief terzake kennen.
Maar, zo opperen de
hulpverleners, politiemensen, preventie-werkers en leraren in discussie over
dergelijke zaken, we komen die kinderen met zulke positieve ervaringen binnen of
buiten de familie doodsimpel niet tegen; je kunt ons nog meer vertellen! Dat de
Wetgever met het klachtdelict-artikel erkent (erkende, anno 2002, want inmiddels
afgeschaft...) dat tieners, jongeren tussen 12 en 16 wel zelf kunnen beslissen
met wie zij wel of geen seks hebben, is bij velen niet eens bekend en wordt door
de anderen meestal niet erg serieus genomen.
En de ouders van nu,
deze generaties die met hun kinderen zó
ontmythologiserend zijn verlicht, die van zo’n alles doordringende informatie
zijn vergeven dat je d’r niet goed van wordt, hoe houden die zich hieronder?
Zij leren met hun kinderen van de eigentijdse deskundigen alles
over de traumatiserende gevolgen van seksueel misbruik en seksuele
kindermishandeling binnen en buiten het gezin, over wat allemaal seksueel
misbruik is. Kunnen zij tegenover deze furie nog uiting geven aan wat zij als
waardevol beleven samen met hun kinderen of weten zij zich vogelvrij?
Als ik in
de juist genoemde discussie met ‘deskundigen’ dan meld dat ik die kinderen wèl
tegen kom, dus kinderen-in-relatie-met-een-volwassene en die dat nog appreciëren
ook, dan... nog even en dan suist de valbijl, ‘pedofilie-lobby!’; een
afsluitend vonnis dat meteen is bedoeld als bewijsvoering; een beetje veel
invalide bewijsvoering, mag ik wel zeggen. Het geeft me een tamelijk helder
beeld van wat zelfbewuste, aardige, warme ouders inmiddels boven het hoofd
hangt.
Hoe komt het dat WE, volwassenen, hulpverleners en (andere) deskundigen,
die kinderen niet (meer) tegen komen?
Ik zie twee mogelijkheden:
1.
ZE hebben geleerd wat ze van ons wel en niet mogen, en verzwijgen en verbergen
voor ons wat-volgens-ons-niet-mag stelselmatig, en kennelijk met succes? Deels
kan het gaan om vitale kinderen, de natuurtalenten en degenen die (zal het om 5
of 10 procent gaan?) een vrijmoedig milieu getroffen hebben waar ze op een
gelijkwaardige manier worden bejegend. Deels echter om kinderen die opnieuw als
in de jaren 50 leren dat ze, beschaamd over zichzelf of ondanks prettige
ervaring onzeker geworden, bepaalde dingen beter kunnen verzwijgen.
2.
De deskundigen hebben inderdaad gelijk: ZE doen, hebben, kennen ZOIETS inderdaad
niet; HET komt niet voor; HET is hun wezensvreemd? Als we niets zien gaat het
goed!
Voor
wie het zo zou willen zien, biedt Randall heel wat stof tot nadenken:
ze groeien
op zonder ontwikkeling en vormen wellicht mede dankzij de campagnes binnenkort
weer een volwassen generatie die onthand maar hongerig en gevaarlijk in het
leven staat. Het is de kloof tussen volwassenen en kinderen in een wel heel
wrange gedaante: de intimidatie heeft iets gedood en de opvoeders weten het niet
en de kinderen weten het na een tijdje ook niet meer. Het is een geheel verse
categorie slachtoffers, een die op het punt van seks of intimiteit inderdaad
geen kloof hoeft te overbruggen; ze hebben geen probleem; hen komen we later
weer tegen als ze verdorde, eenzame volwassenen zijn of, als dader, problemen géven.
Maar
voor de echte slachtoffers van seksueel geweld,
met hun benauwde geheim, is het
er voor hen beter op geworden met deze campagnes voor wat betreft het een beroep
kunnen doen op betrouwbare hulp, voor wat betreft het overbruggen van de kloof?
Het komt me voor dat de deskundigen die hier de weg naar preventie zouden moeten
wijzen zo onzorgvuldig omgaan met begripsomschrijvingen, dat ze definities van
‘fout’ zo oprekken dat de situatie voor de al gevallen slachtoffers er
alleen maar slechter op wordt. [*18]
Als alles ‘incest’ is, als alles
wat met seks of zelfs maar met billen te
associëren is, al seksueel misbruik is, wat valt daar dan nog mee te beginnen?
Als er weer iets in die trant wordt gemeld, dan zal het nog slechts
onverschilligheid kunnen oproepen of wie weet leedvermaak om die kouwe drukte.
Of in het post-Dutroux-tijdperk met z’n wereldwijde kinderporno-netwerken
vooral ontreddering, chaos, paniek? Op het Europese continent, in ons land
zouden toestanden als in Amerika en Engeland, waar mensen die veroordeeld zijn
wegens seksueel misbruik van kinderen en hun straf hebben uitgezeten, met naam
en toenaam bekend worden gemaakt in hun nieuwe woonomgeving (naming
and shaming), niet voorkomen. Minister Korthals van Justitie pleitte
(september 1998) voor een verbod voor veroordeelde pedofielen om een beroep uit
te oefenen waar zij met kinderen in contact komen, zoals in het onderwijs,
jeugdwerk etc. - een databank, een zwarte lijst, voorbeelden van de Nederlandse
variant op naming and shaming?
En wat dachten
we van het plan van de Engelse regering electronische metalen plaatjes aan
te brengen bij veroordeelde pedofielen? "De regering zou
pedofielen per satelliet kunnen volgen, met een systeem verwant aan dat
waarmee men gestolen auto's localiseert."
(The Observer
van 17-11-2002 Surgical tags plan for sex offenders, door
Martin Bright)
Twee
punten vallen me op:
1.Mogelijke vertrouwenspersonen in de eigen omgeving worden
met klem verdacht gemaakt: aardige volwassenen zijn juist het gevaarlijkste
slag; ofwel: hier wordt een kloof aangebracht waar hij nauwelijks was.
2. De
beroeps waar vervolgens naar verwezen wordt blijken niet alleen mee te leven met
je ellendige ervaring, maar ook door hun wereldvreemd beeld van wat onder
kinderen verder normaal is, je aardige ervaringen met een afgrijzen van
‘ziekelijk en ’misbruik’ te benaderen. De slachtoffers komen van de koude
kermis thuis en ontdekken eens te meer dat het beter is over bepaalde dingen
toch maar weer te zwijgen.