Vorige Start Omhoog Volgende

Een vrij land in een vrij Europa

Vrijheid in verbondenheid met grenzen

Weblog Tegenwicht # 186 
dd 2 mei 2016

Vijf mei: Bevrijdingsdag

Laten we het vieren - iedereen is toch vrij vanwege Hemelvaartsdag - dat we in een van de meest vrije landen ter wereld leven. 

Met dank aan velen. Natuurlijk de Canadezen en anderen die ons land in 1945 bevrijd hebben, maar ook aan de vele anderen die deze vrijheid nadien en tot nu toe hebben weten te behouden en vorm te geven.

Vrijheid is een gave, van de Canadezen en de anderen, maar ook een opgave - voor allen. 

"Vrijheid verdient onderhoud, nadenken, eigen verantwoordelijkheid. Hij moet ontwikkeld worden, verder geholpen, verdedigd, vorm gegeven.

Die vreselijke oorlog

Op 4 mei denk ik aan die oorlog
Die vreselijke oorlog
Waarom vechten over hoe iemand is
Waarom geen vrede
Als iemand anders is en dat staat je niet aan
Moet je kijken naar jezelf
En niet naar iemand anders
Iedereen is anders
Niet vechten en miljoenen onschuldige mensen doden
Niet die vreselijke oorlog
Die niemand wil hebben

Victor van Pallandt, 10 jaar, in NRC 4 mei 2015

Wij moeten ons realiseren dat de vrije samenleving die wij pretenderen te zijn geen project is van degenen die ons bevrijdden en ons land opnieuw inrichtten, maar een altijd onvoltooid werk dat steeds nieuwe antwoorden, acties en gedrag vereist."
Hans Laroes, Nationaal ComitÚ 4 en 5 mei, in NRC 2 mei 2015

Europa 1

We hebben onze vrijheid in hoge mate te danken aan Europa zoals we dit met z'n allen hebben vormgegeven. Een oorlog tussen Duitsland en Frankrijk is nu ondenkbaar, al evenmin het onderweg even inpikken van Nederland en BelgiŰ. Europa is een oase van vrede. Kijk maar eens naar de ons omringende landen in Noord Afrika, het Midden-Oosten, Rusland, Oekra´ne ...

Wat is 'vrijheid'?

Hier moeten we eerst even bij stil staan. Wij deden dit al eerder, bijvoorbeeld toen we de twee vrijheidsbegrippen van Isaac Berlin hier bespraken, bijvoorbeeld in weblog # 132 dd 5 mei 2010, met behulp van de spreuk 

"Vrijheid voor de kat is onvrijheid voor de muizen."

In het kort even herhaald:

negatieve vrijheid (vrij zijn van) en
positieve vrijheid (vrij zijn tot of om te ...; anders gezegd: vrijheid van handelen).


Beide typen vrijheid hebben hoge waarde, maar gaan niet zonder conflicten samen. Bovendien kan geen van beide vormen absoluut en onbeperkt zijn. Beide typen vrijheid kennen ook grenzen. 

Berlin is over de eerste vorm goed te spreken, minder goed over de tweede vorm.
Het model hiervan is de leerplicht. Men ontneemt het kind tijdelijk vrijheden met de bedoeling dat het leert lezen, schrijven en rekenen, enzovoorts, waardoor het uiteindelijk meer vrijheid van handelen zal verwerven. Dit wordt algemeen aanvaardbaar geacht.


"ma al-hurria?" - "Wat is vrijheid?"

Minder aanvaardbaar wordt het als dictators en tirannen het volk, 'de kameraden', 'tijdelijk' gaan knechten om uiteindelijk De Ideale Staat te bereiken waarin iedereen vrij, gelijk en broederlijk zal zijn. We zagen en zien waar dit op uit draait: die Ideale Staat kwam er niet in de USSR en is er niet in China, Noord-Korea, enzovoorts enzovoorts, en we zien hem nu bepaald niet ontstaan in de Islamitische Staat.

Het kan dus lelijk fout gaan, maar het kan ook goed gaan. Dit zien we in Europa gebeuren.

Europa 2

Er zijn nu 28 staten verenigd in de Europese Unie. Deze nemen gezamenlijk allerlei beslissingen in diverse organen die gezamenlijk een ingewikkeld maar wel democratisch geheel vormen. Deze organen hebben we hier opgesomd in Weblog # 170 , van mei 1914, onder het kopje "De Europese Unie". Klik hier maar even op en u ziet het. Op de plaat ziet u dat er echt een parlement is. Ja, een beetje groot en wel een beetje 'ver van ons bed', maar dit kan niet anders, het is wel echt gekozen en democratisch.

Daaronder staat het betoog dat er hier geen sprake is van een 'lange arm van een dictatoriaal Brussel', maar van afspraken tussen staten, elk met gekozen en door parlementen gecontroleerde regeringen, de politieke leiders dan wel ministers op hun vakgebied. 

Het geheel wordt nog eens gecontroleerd door het Parlement van de Unie en bewaakt door het Europese Hof van Justitie in Luxemburg, dat over de EU-regels gaat en het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. Elke deelnemende staat heeft vrijwillig en bewust een deel soevereiniteit afgestaan aan het geheel, zodat we gezamenlijk meer kunnen bereiken.

Globalisering

We leven nu in een sterk geglobaliseerde wereld. Dit was al een poos zo, maar de snelheid van de internetverbindingen heeft dit proces nog versterkt. Dit heeft (o.a.) drie gevolgen:

  1. Het opleven van de internationale handel heeft veel armoede verminderd en veel welvaart bevorderd.
    - Voor Nederland is de in- en export van vitaal belang voor de economie.
  2. Het is niet meer mogelijk de staten elk afzonderlijk de vrede en veiligheid in hun staat kunnen garanderen of in elk geval kunnen bevorderen.
    - Voor een klein land als Nederland is dit totaal onmogelijk. Het kleine Nederlandse leger kon het Duitse leger in 1940 niet tegenhouden; er was een grote coalitie nodig om ons in 1945 te bevrijden. Ons leger naar de grenzen sturen? De Russen, Chinezen, de terroristen tegenhouden? Geen schijn van kans! Prietpraat voor populisten!
  3. De politieke besluiten die als Unie genomen worden staan nu verder van de mensen af.
    - In Nederland merken we dit door een groeiende weerstand tegen "de lange arm van het dictatoriale Brussel" dat "onze soevereiniteit heeft afgepakt".

Populisme en nationalisme

Populisten haken aan bij dit gevoel, versterken dit nog eens, voeden de onvrede en versterken de polarisatie op dit punt. Uit angst om kiezers te verliezen, gaan de politici, althans voor een deel, hierin mee. In plaats van moedig leiding te geven - Het Volk wil immers Een Sterke Leider met een Rechte Rug - schuiven zij bangelijk op naar de populistische kant.

Vrijwel geen politieke partij verdedigde bij het Oekra´ne Referendum de eerder gemaakte keuze om met grote meerderheid het Associatieverdrag goed te keuren en uit te leggen dat dit verdrag nu net gesloten is om een (te snel) EU lidmaatschap van Oekra´ne te voorkomen en er toch voor kiest voor en met dit geplaagde land te kunnen doen. Dit, terwijl het de initiatiefnemers van dit referendum helemaal niet om Oekra´ne ging, maar om de Europese Unie een hak te zetten. Zie Weblog # 185 dd 3 april 2016.

In onze geglobaliseerde wereld kan nationalisme geen enkel probleem oplossen.

De boze burger en diens stem

De angst voor de kiezer is een punt van andere aard en orde.

Enerzijds is het goed dat de stem van de boze burger hier gehoord kan worden - probeer dit maar eens in Noord-Korea, China, Rusland, Egypte, Iran ... enzovoorts enzovoorts. Dit is onze vrijheid van meningsuiting.
Anderzijds wordt deze ten onrechte gezien als de vrijheid om anderen te beledigen en om slechts op puur (opgefokte) emotionele uitlatingen de wereld in te slingeren zonder enige argumentatie die ter zake doet of een bijdrage levert aan de oplossing van die onvrede.

Het is de taak van de gekozen politici om al die uitlatingen weliswaar met geduld te aanhoren en te begrijpen, maar het is ook hun taak om die uitlatingen te filteren op argumentatie en oplossingsvermogen. Juist zij moeten weerstand bieden aan

"De politici moeten doen wat ik zeg ... en als ze niet doen wat ik zeg, dan doen ze iets fout." - Jur Vis in "Opkomstdrempel bepaalt niet of Nederlander stemt; door Romana Abels in Trouw 19 maart 2016, geciteerd in Weblog Tegenwicht # 185, 3 april 2016.

De vrijheid van meningsuiting dient begrensd te worden door zelfbeheersing, beschaving, rationaliteit van argumentatie, dus ook door moderatie en filtering. Niet omdat beledigen wettelijk of zelfs moreel verboden is, maar omdat het alleen maar puur uitschreeuwen van wat puur emotie is inhoudelijke discussie, debat en dialoog in de gemeenschap in de kiem smoort en niemand verder helpt.

Kwetsen mag, beledigen niet

Ja, kwetsen mag, zo bepaalde het Europese Hof voor de Rechten van de Mens, als integraal deel van de vrijheid van meningsuiting.

Kwetsen: tolereren? In Tegenwicht weblog # 102 van 2008 
en het daar vermelde en geciteerde 
Recht te kwetsen valt binnen meningsvrijheid; Folkert Jensma & Derk Stokmans, NRC Handelsblad 15 januari 2008
< http://www.tegenwicht.org/weblog_2008/102_08jan15_nrc_kwetsen.htm  >.

Dit eist van de kwetser dat hij even nadenkt of dit nu wel echt nodig is, dat hij of zij zich beheerst en rationeel blijft. Het eist van de gekwetste om zich niet zo snel gekwetst te voelen en het bestaan van andere opvattingen te tolereren. Bij tolerantie gaat het immers juist over opvattingen die men niet kan respecteren maar desondanks wel tolereert als bestaand.

Kwetsen is dan ook iets anders dan beledigen, waarvoor wel een wetsartikel bestaat. Het maakt verschil uit of men zegt:

'Sorry hoor, maar ik vind die Boeddha / Mozes / Socrates / Jezus / [X CENSUUR! X] van jou toch ouderwets en eenzijdig. Mijn voornaamste argument hiervoor is ....' of: 
'Jij bent gewoon een gestoorde gek, dat je die mafketel van een Boeddha / enzovoorts / enzovoorts nog aanhangt!'

Dan wel:

'Sorry hoor, maar ik ben het niet eens met de opvattingen van de Vereniging Martijn. De hoogste rechter trouwens ook niet, met het argument dat ....' of:
'Een gestoorde gek, dat ben je! Opsluiten die hap! Een psychiater, vlug!'

Beledigen mag niet, kwetsen wel, want het debat moet er wel zijn, mag scherp zijn, mits inhoudelijk gevoerd en niet 'op de man gespeeld'. Elk inhoudelijk debat zou onmogelijk worden als je niets mag zeggen dat ook maar iemand zou kunnen kwetsen.

Kwetsen is onvermijdelijk. Naar een eerherstel voor het vrijzinnig individualisme; Dick pels; NRC Handelsblad 12 januari 2008:
"[Dit] ... veronderstelt het optreden van een zelfbewuste elite die niet bang is om haar sociale vrijheidsideaal voor te houden aan burgers in plaats van hen populistisch te volgen en na te praten." 

Een en ander vergt dus het in acht nemen van grenzen: voor de boze burger, voor de kwetser, voor de gekwetsten, voor 'de elite', kortom voor de samenleving, zonder dan in dit "vrijzinnig individualisme" door te slaan naar het 'te veel' of 'uitsluitend', ten koste van het debat, de discussie en de dialoog in de gemeenschap.

Alle vormen van vrijheid kennen deze grenzen, die van verantwoordelijkheid en van andere morele beginselen.

Ook Europa heeft grenzen nodig

Vrijheid en veiligheid wortelt, net zoals goed democratisch bestuur, in gemeenschapszin, dus in een bestaande - en dus begrensde - gemeenschap.

Paul Scheffer; De vrijheid van de grens; De Bezige Bij, Lemniscaat & Stichting Maand van de Filosofie 2016.

Dit wil niet zeggen dat wij 'een hek om Europa' moeten gaan bouwen, en al evenmin hekken om de Europese staten te gaan zetten. Probeer maar eens een hek te zetten in de Ege´sche zee tussen Griekenland en Turkije. Zie ook de inhumane situatie die is ontstaan aan de grens van Griekenland en SloveniŰ.

Het gaat er niet om de grenzen te sluiten voor mensen, maar om de stroom van komende en gaande mensen te reguleren. Daarvoor is Frontex, dat zowel de opdracht 'grensbewaking' heeft als de opdracht om bootvluchtelingen uit zee te redden. Frontex heeft echter nauwelijks geld en dus personeel gekregen van de Unie.

Waarheen moet Frontex de mensen dan brengen? Dit zou moeten zijn naar opvangcentra met asielkantoren. Deze zijn er vergaand onvoldoende. De EU faalt hier als geheel, maar ook falen de lidstaten die hekken bouwen, geen moslims op willen nemen en hun aandeel in de afspraken over het verdelen van de vluchtelingen niet nakomen.

Nee, de EU is niet volmaakt; het is en blijft mensenwerk, ook van politici, althans die politici die uit angst om kiezers te verliezen niet moedig leiding geven maar meedeinen met de angstige en boze burgers. Deze schreeuwen wel hard, maar worden in aantal ruimschoots overtroffen voor de vele vrijwilligers die in heel Europa toesnellen om de vluchtelingen in bescheiden stilte te helpen. Ook zij zijn kiezers.

Je hoort ze niet, omdat ze druk zijn met vluchtelingen te integreren; Caroline de Gruyter; NRC 16 april 2016:
"Europese burgers doen wat veel politici nalaten: werken aan integratie. Zelfs sceptici rollen de mouwen op en gaan aan de slag. "

Europa 3

Wij danken onze vrijheid mede aan Europa. De EU is geen dictator, geen "buitenlandse bezettingsmacht" (Thierry Baudet in De Volkskrant, 15 mei 2014). Het is een serie afspraken tussen soevereine landen, die iets van hun soevereiniteit met elkaar zijn gaan delen.

'Europa is een ongekend succesverhaal' - Ben Bot kijkt terug op veertig jaar buitenlandse politiek - Co Welgraven in Trouw 14 november 2015: Boekrecensie van
Bernard Bot; Achteraf bezien; Memoires van een diplomaat en politicus; Prometheus, Amsterdam 2015

Welgraven:
"De auteur verzet zich krachtig tegen het beeld dat het Europese avontuur Nederland alleen maar geld kost, dat de Brusselse bureaucraten erop uit zijn de laatste restjes soevereiniteit naar zich toe te harken [...]".

Als je 'soevereiniteit' opvat als 'negatieve vrijheid', dus het gevrijwaard zijn van bijvoorbeeld buitenlandse inmenging, dan beperk je de vrijheid tot het nauwe gebied van de landsgrenzen, tot een klein territorium waar je het dan voor het zeggen hebt, het hoogste woord mag spreken - waar de andere landen en al helemaal een geglobaliseerde wereld geen boodschap aan zullen hebben. Je grenzen sluiten? Het leger erheen? De import dan, de export dan? Dit is niet alleen irreŰel, het is ook benauwend, vrijheid benemend.

Paul Teule; Vrijheid voor gevorderden; Boom, Amsterdam 2016

Je kunt soevereiniteit echter ook opvatten, aldus Paul Teule, als positieve vrijheid, dus als mogelijkheid en ruimte om te doen en te bereiken wat je wilt bereiken. Daarvoor heb je, zeker als klein land, de bredere context nodig: het buitenland, de collega-staten en de internationale organisaties, verdragen en handvesten, regels en afspraken. Denk bij de veiligheid aan de NAVO en bij de welvaart aan de associatieverdragen met andere landen - en de EU. We zijn immers afhankelijk van de import van grondstoffen, energie en meer. Wordt dit onmogelijk of wel erg moeilijk, dan 'houden we hier geen baan meer over' en belanden we in een armoede- en hongercrisis. We kunnen niet zonder het buitenland, dus maak daar afspraken mee, meer dan bilateraal mogelijk is, en vergoot zo je invloedsfeer. Dan heb je geen 'dictator' of 'bezettingsmacht' die beperkt, maar een invloedsfeer die ruimte en mogelijkheden geeft.

"Voor de afwezigheid van het boze buitenland hebben we de aanwezigheid van de rest van het buitenland nodig"(Teule blz 127). 
 
"De EU geeft soevereiniteit. Daarvoor moeten we een aantal gezamenlijke afspraken op EU-niveau maken en geld inleggen waarmee we Europa helpen in te richten" (idem blz 132). 
 
"Soevereiniteit is niet (...) iets dat we als Nederland afstaan aan Europees niveau, maar iets dat we delen, waardoor we niet altijd meteen onze zin krijgen, maar waardoor onze gezamenlijke som aan soevereiniteit groter wordt (...), waardoor we vrijer in de wereld staan" (idem blz 133).

Een mooi slotcitaat op Bevrijdingsdag 2016.

Vorige Start Omhoog Volgende