Start Omhoog

Citaten uit

Schuldig. Waaraan?

De Turkse worsteling met de massamoord op de ArmeniŽrs

Michel Leezenberg, NRC Handelsblad 23 februari 200

Taner AkÁam: A Shameful Act. The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility. Metropolitan Books, 484 blz. euro29,- 
Van A Shameful Act van Taner AkÁam verschijnt eind april een Nederlandse vertaling bij uitgeverij Nieuw Amsterdam onder de titel De Armeense genocide. Een reconstructie.

Het staat vast dat er gruwelijke dingen zijn gebeurd met de ArmeniŽrs in het Turkse rijk in 1915. Is het voor een moreel-historisch oordeel wel zo belangrijk of de fel omstreden term genocide gerechtvaardigd is? 

[...]

De Armeense kwestie wordt in Turkije slechts langzaam aan bespreekbaar. Daarbij past geen neerbuigendheid vanuit Europa. Het verwerken van een gewelddadig verleden is altijd pijnlijk; dat geldt ook voor Nederland en de politionele acties en voor Frankrijk en de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog. 

Dat er in 1915 slechts sprake was van gerechtvaardigde veiligheidsmaatregelen tegen de achtergrond van een oorlog - en niet van genocide - staat al decennia lang in Turkse schoolboeken. Er zijn inmiddels meerdere generaties Turken opgegroeid die deze lezing in alle oprechtheid geloven. Maar het zijn niet alleen Turkse nationalisten die zo redeneren. Ook vooraanstaande historici van het Ottomaanse rijk als Bernard Lewis en Stanford Shaw en de IsraŽlische elder statesman Shimon Peres hebben ontkend dat het woord genocide op de ArmeniŽrs van toepassing is. 

De gebeurtenissen van 1915

Januari - Het Ottomaanse leger lijdt bij Sarikamisj een zware nederlaag tegen de Russen. 

Februari - Brits offensief bij Gallipoli om de toegang tot de Bosporus te veroveren. Het centraal comitť van de Unionisten komt heimelijk bijeen; volgens sommige auteurs is hier de beslissing tot volkerenmoord genomen. 

April - Armeense opstand in Van. Het bevel wordt gegeven tot deportatie van ArmeniŽrs uit de oostelijke provincies; op 24 april wordt een groot deel van de Armeense elite in Istanbul opgepakt en gedeporteerd of vermoord.

Mei - De Britse, Franse en Russische regeringen waarschuwen dat ze de Ottomaanse leiders persoonlijk verantwoordelijk zullen houden voor de bloedbaden. 

Zomer - Deportaties en moordpartijen van ArmeniŽrs in de binnenlanden en aan de Middellandse-Zeekust beginnen.
September Wet uitgevaardigd voor de onteigening van de bezittingen van gedeporteerden.

De grote lijnen van wat er in 1915 is gebeurd zijn bekend: tijdens de Eerste Wereldoorlog gingen de toenmalige Turkse machthebbers over tot de deportatie van grote aantallen christelijke ArmeniŽrs die in de grensprovincies met Rusland leefden. Vele honderdduizenden mensen kwamen daarbij om het leven. 

Maar meteen daarna beginnen de vragen: 

Hoeveel mensen zijn er precies omgekomen? 
Schattingen lopen uiteen van driehonderdduizend tot anderhalf miljoen. 

Speelde religie een rol bij de vervolging van de christelijke ArmeniŽrs door de islamitische Turken? 

Wat waren precies de redenen voor de deportaties? 

Lag er een plan achter om de ArmeniŽrs uit te roeien, zoals pro-Armeense historici beweren? 

Eťn verklaring kan onmiddellijk terzijde worden geschoven: de massale deportaties en moordpartijen waren niet simpelweg het resultaat van een eeuwenoude vijandschap tussen moslims en christenen. Zo'n verhaal laat onverklaard waarom zulke vervolgingen niet veel eerder plaatsvonden, en waarom in 1915 alleen de ArmeniŽrs in deze mate het slachtoffer werden. 

Van Turkse zijde wordt vaak aangevoerd dat de christelijke ArmeniŽrs een veiligheidsrisico aan het Russische front vormden, maar zo'n strategische verklaring is onbevredigend. Er werden immers ook ArmeniŽrs gedeporteerd en gedood die ver van de frontlinie leefden. 

Ook de juridische rechtvaardiging dat de ArmeniŽrs, die in 1915 naar onafhankelijkheid streefden, terecht werden bestraft voor hun landverraad is op z'n minst problematisch. De identiteit van en loyaliteit aan het Ottomaanse rijk waren in deze periode buitengewoon twijfelachtig geworden, door aanhoudende oorlogen, staatsgrepen en diverse onafhankelijkheidsbewegingen. 

Aan de andere kant worden bronnen die op genocide wijzen, zoals berichten van Armeense overlevenden en buitenlandse waarnemers, soms terecht afgedaan als eenzijdig, bevooroordeeld of anti-Turks. Dat bezwaar van partijdigheid wordt echter moeilijker vol te houden als je kijkt wat Turkse archieven te melden hebben. En dat is precies wat Taner AkÁam in A Shameful Act doet. 

Hij traceert de gebeurtenissen van 1915 aan de hand van verslagen van Turkse parlementsbijeenkomsten en rechtszaken, berichten uit Turkse kranten van die tijd, en brieven en herinneringen van diverse Turkse betrokkenen. 

[...] 

Zijn boek is niet alleen belangrijk omdat het nadrukkelijk de dialoog met een Turks publiek zoekt en omdat het veel nieuwe informatie geeft over het precieze verloop en karakter van de gebeurtenissen; hij toont ook aan dat de deportaties onder Turkse tijdgenoten veel meer omstreden waren dan doorgaans wordt beseft. 

De gebeurtenissen van 1915 kwamen niet uit de lucht vallen, maar waren het resultaat van binnenlandse, buitenlandse en ideologische factoren. 

Buitenlandse bemoeienis wakkerde de tegenstellingen tussen verschillende bevolkingsgroepen alleen maar aan. Met name Engeland en Rusland bemoeiden zich steeds actiever met het welzijn van christelijke Ottomaanse onderdanen, zoals ServiŽrs, Grieken en ArmeniŽrs. 

[....] 

Naast buitenlandse bemoeienis was er ook een aanhoudende binnenlandse machtsstrijd. 
[...] 
In 1913 pleegde de extremistische vleugel van de Unionisten een nieuwe staatsgreep. Een driemanschap dat bestond uit de legerofficieren Talat, Enver en Djemal vestigde een repressieve dictatuur, gebaseerd op een agressief Turks nationalisme. 

Een derde belangrijke factor was de opkomst van verscheidene nieuwe ideologieŽn. Sommigen formuleerden een nieuwe pan-islamitische ideologie, die alle moslims ter wereld wilde verenigen onder de Ottomaanse sultan. Maar belangrijker waren het Turkse nationalisme, dat uit het multinationale Ottomaanse rijk een uitsluitend of in meerderheid door Turken bewoonde natiestaat wilde vormen, en het pan-Turkisme, dat streefde naar ťťn groot rijk voor alle Turkse volkeren tussen de Bosporus en Centraal AziŽ. Daardoor werden echter de ArmeniŽrs, die geografisch precies tussen de verschillende Turkse broedervolkeren in leefden, opeens tot de voornaamste belemmering voor het pan-Turkisme. 

Het is deze combinatie van buitenlandse inmenging en binnenlandse machtsstrijd, aangewakkerd door een extreem-nationalistische ideologie, die de ArmeniŽrs uiteindelijk fataal is geworden. 

[...] 

Een opstand onder de ArmeniŽrs in april 1915 in de oostelijke stad Van was de aanleiding, of het excuus, voor het bevel. 

Op het officiŽle deportatiebevel van het ministerie van Buitenlandse Zaken volgde een geheim bevel van het centraal comitť, dat aan het loyale partijkader de ware - en volgens AkÁam genocidale - bedoelingen doorgaf. Een prominente Unionist, Halil Mentesje, schrijft in zijn memoires dat het Talat Pasja, de leider van het driemanschap, was die voorstelde om het land van zijn verraderlijke elementen te zuiveren. 

[...] 

De maatregelen werden via grotendeels geheime lijnen uitgevoerd. Het Turkse leger was niet als zodanig bij de deportaties betrokken. De uitvoering ervan lag bij partijkader en bij de speciale milities van de Tesjkil‚t-i mahsŻsa of speciale organisatie. Die laatste bestond uit onder meer Koerdische stammen en vrijgelaten criminelen en stond onder direct gezag van de partij. 

Volgens AkÁam werden die milities langs de deportatieroute gestationeerd met het specifieke doel om zoveel mogelijk ArmeniŽrs te doden. Daarnaast werd de plaatselijke bevolking aangemoedigd om de huizen van de gedeporteerden te plunderen. Zo werd ze tegelijkertijd medeplichtig gemaakt. Bovendien werden de burgers gewaarschuwd geen ArmeniŽrs te helpen onderduiken, op straffe van onmiddellijke ophanging. 

Desondanks stuitte de uitvoering van de deportaties op diverse plaatsen op verzet van gouverneurs en legerofficieren, en van lokale moslims die hun Armeense buren of dorpsgenoten onderdak verleenden. 
[...] 
Lokale gezagsdragers en moslimbevolking stonden allerminst als ťťn man achter de gruwelijke maatregelen van het driemanschap. 

Het zijn juist deze geheimhouding en parallelle bevelstructuur van het driemanschap die het aantonen van de opzet om de ArmeniŽrs als zodanig uit te roeien, en daarmee van volkerenmoord in de juridische zin, bemoeilijken. Voor de belangrijkste besluiten hebben we alleen indirecte aanwijzingen. 

[...] 

Historisch bewijs van massamoord is nog geen juridisch bewijs van genocide. 

Het bestaande bronnenmateriaal maakt echter zonder meer duidelijk dat de machthebbers veel te weinig hebben gedaan om de veiligheid van de gedeporteerden te waarborgen. Als het doel inderdaad slechts deportatie was geweest, hadden de civiele en militaire autoriteiten veel meer kunnen - en moeten - doen om voor veiligheid onderweg en voedsel en andere voorzieningen te zorgen. De vraag of de enorme aantallen Armeense burgerslachtoffers het resultaat zijn geweest van opzet of van onverschilligheid is nog niet definitief beantwoord, maar aan de gruwelijkheid van de maatregelen van het driemanschap doet dat weinig af. 

[...] 

AkÁam verklaart de Turkse onwil om de genocide te erkennen, als een probleem van de nationale identiteit. Sommigen van de voornaamste daders van de volkerenmoord, zoals Enver Pasja, zijn postuum tot helden van de Turkse onafhankelijkheidsoorlog verklaard; anderen kregen leidende posities in de nieuwe Turkse republiek. Het is niet eenvoudig om zulke nationale idolen van hun voetstuk te stoten. 

De omgang met dit beladen verleden zou te vergemakkelijken zijn door de hoofdverantwoordelijkheid voor de Armeense bloedbaden niet bij de Turken of zelfs maar bij de toenmalige Turkse regering te leggen, maar veel specifieker bij het dictatoriale leiderschap van de Unionisten. 

De leider van de latere onafhankelijkheidsbeweging, legerofficier Moestafa Kemal (de latere AtatŁrk) had niets met de deportatieplannen van het driemanschap te maken. Kemals houding was genuanceerder dan zowel pro-Turkse en pro- Armeense stemmen doen voorkomen. Tegenover buitenlandse journalisten distantieerde hij zich ondubbelzinnig van de daders; in interne besprekingen benadrukte hij dat deze schandelijke daden, zoals hij ze noemde, het werk van een groep omstreden leiders uit het verleden waren, en niet voor politieke druk op Turkije misbruikt mochten worden. 

Al nam hij sommige van de betrokkenen op in zijn regering, toch vond hij dat Turkije zich moest bevrijden van deze politieke en morele bezoedeling. Volgens AkÁam kan AtatŁrks houding een belangrijk model zijn voor het hedendaagse Turkse debat. Europese populistische politici die nu de kwestie van volkerenmoord aangrijpen om Turkije buiten de EU te houden, en Turken in West-Europa de mond te snoeren, spelen juist nationalistische en xenofobe kringen in Turkije in de kaart, en bemoeilijken het moedige en waardevolle werk van auteurs als AkÁam.

Start Omhoog