Accepteer verslaafde als zieke

Bart Ellenbroek

Bart Ellenbroek is universitair hoofddocent psychoneurofarmacologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Vraag een arts, al dan niet uit de verslavingszorg, of een wetenschapper, naar diens mening over verslaving en hij antwoordt: verslaving is een ziekte. Verslaafden zijn patiënten met ernstige symptomen en in hun hersenprocessen zijn duidelijke verstoringen opgetreden. 

De gemiddelde Nederlander echter ziet verslaafden niet als zieken die zorg nodig hebben, maar als onverantwoordelijke mensen die hun problemen zelf veroorzaakt hebben. 

[...]

Als wetenschapper die zich bezighoudt met verslaving zoek ik de oorzaak van verslaving niet in de eerste plaats in karakterzwakte. Dat doe ik immers ook niet bij hart- en vaatziekten of bij type II diabetes, ziekten die ook samenhangen met een bepaald leefpatroon, zoals te veel, te vet voedsel. 

Verslaving is een ongeneeslijke hersenziekte. Zoals de Anonieme Alcoholisten al stellen: ,,Eens een alcoholist, altijd een alcoholist''. Verslaving 'etst' zich in het brein, het verandert de hersenen blijvend. 

Wat te merken is: zelfs na jarenlang droogstaan kan het verlangen naar een borrel (of een sigaret) plotseling weer oplaaien. 

[...] 

Bij verslaving speelt de productie van de neurotransmitter dopamine een belangrijke rol. Verstoringen in die productie veranderen de verslavingsgevoeligheid. 

[...] 

Wanneer het wetenschappelijk onderzoek eenmaal zo ver is dat we de risicofactoren voor verslaving kunnen identificeren, kunnen we met gerichte preventiecampagnes [...]  verslaving proberen te voorkomen. Dit is een veel kansrijker spoor dan te hopen op genezing van verslaafden. 

Tot die tijd blijft de vraag: wat moeten we doen met mensen die verslaafd zijn? Opnieuw is hier de cruciale vraag: willen we accepteren dat ze ziek zijn of niet? Zo ja, dan moeten we ze behandelen, zoals andere zieken. 

Er zijn mogelijkheden om in ieder geval de symptomen te verminderen. Bijvoorbeeld door methadon, maar in sommige gevallen is dat niet toereikend en moeten we misschien ook overgaan tot het verstrekken van heroïne. Ook al is dit nogal controversieel, ik denk dat er weinig wetenschappelijke redenen zijn die er tegen spreken. 

Inderdaad, heroïne geneest niet - maar insuline en bètablokkers doen dat evenmin. Het verstrekken van heroïne heeft bovendien het voordeel dat verslaafden hun 'medicijnen' niet hoeven te stelen, waardoor de criminaliteit duidelijk zal verminderen. 

En dat zal ertoe bijdragen dat het probleem van de verslaving daar terechtkomt waar het moet zijn: in de praktijk van de arts en niet bij de rechtbank. 

Verslaafden zijn geen 'losers' 

Don Olthof 

Don Olthof is lid van de Raad van Bestuur van De Grift, Gelders centrum voor verslavingszorg en voorzitter van het bestuur van Nijmegen Institute of Scientist-Practitioners in Addiction (NISPA) van de Radboud Universiteit. 

De  neurowetenschappen hebben inmiddels een redelijk overtuigend bewijs geleverd dat er bij voortdurend gebruik van verslavende stoffen onherstelbare veranderingen in de hersenen optreden, die bovendien het verlangen naar deze stoffen doen toenemen. Die zucht, ook wel 'craving' genoemd, komt dus niet voort uit zwakte, een slappe houding ten opzichte van het middel, maar rechtstreeks uit die veranderde hersenen.
Het verslavingsproces kerft de zucht als het ware in de hersenen. 

[...] 

[Er is]  inderdaad niet alleen sprake van een ziekte maar van een chronische ziekte. En dat chronische aspect is cruciaal. We weten daardoor dat er voor deze ziekte geen simpel medicijn bestaat. 

[...] 

[...H]et feit dat verslaving als een chronische ziekte moet worden beschouwd, heeft meer consequenties voor hulpverlening, politiek en samenleving. 

Ik noem er zes: 

[1] Het inzicht dat 'eigen schuld dikke bult' een drogreden is, betekent dat wij als samenleving anders tegen verslaafden aan moeten kijken. Wij moeten ophouden te praten over 'losers', maar deze mensen gewoon als burgers benaderen en hun een goede, professionele verslavingszorg bieden.
[...]

[2] De hulpverlening moet voor een deel niet meer op genezen (afkicken) gericht zijn maar, zoals bij alle chronische ziekten, op het beïnvloeden van de negatieve gevolgen van de chronische ziekte. De hulp moet erop gericht zijn de kwalijke gevolgen van de verslaving voor individu én samenleving te verminderen. Naast medische zijn psychosociale interventies daarbij onontbeerlijk. 

[...] 

[3] Als verslaving een chronische ziekte is, is het logisch de verslavingszorg de mogelijkheid te bieden heroïneverslaafden op medische grond heroïne voor te schrijven. 

[...] 

[4] Omdat we meer weten over de wijze waarop verslaving ontstaat, weten we ook beter hoe we verslaving moeten voorkomen. Preventie moet veel hoger op de politieke agenda komen, waarbij de preventie zich moet richten op alle relevante factoren. De geschiedenis leert ons dat louter verbieden een struisvogeloptie is.

[5] We moeten onderzoek blijven doen. Niet alleen fundamenteel onderzoek met scantechnieken, maar juist ook goed wetenschappelijk praktijkonderzoek naar de effecten van hulpverlening. 

[...] 

Behalve bij nicotine lukt het de meeste mensen het gebruik onder controle te houden. Maar zij die daar niet in slagen, verdienen een andere beoordeling en bejegening dan we nu bieden. 

Verslaving als een chronische ziekte zien draagt daartoe bij. 

Beter patiënt dan outcast!

Verslaving is geen ziekte

Cisca Joldersma

Cisca Joldersma is lid van de Tweede Kamer en maakt deel uit van de CDA-fractie.

Wanneer verslaving als ziekte wordt geaccepteerd, is het risico groot dat we het bijltje erbij neergooien en verslaafden aan hun lot overlaten. De redenering is dan: ,,Verslaving is een hersenziekte. Dat je ziek bent, daar kun je niets aan doen. Als remedie verstrekken we dus het middel waar hun lichaam zo naar hunkert, zodat we de symptomen van de ziekte onder controle houden.'' 

[...] 

Het risico is groot dat bij het accepteren van verslaving als een hersenziekte elke poging om af te kicken als niet zinvol wordt beschouwd. Toch zijn er nog steeds veel mensen die, 'wonder boven wonder', afkicken van hun heroïne- of cocaïneverslaving. Volgens de aanhangers van het ziekteparadigma kan dat eigenlijk niet. 

[...] 

De verslaafde mens wordt gereduceerd tot een patiënt met een hersenaandoening, die is overgeleverd aan de farmacologische interventies van de medicus. 

Een dergelijke eendimensionale aanpak is ook herkenbaar bij de bestaande medische behandeling met heroïne. 

De patiënt wordt slechts ingesteld op een bepaalde hoeveelheid heroïne en een hoeveelheid methadon. Er is nauwelijks aandacht voor het perspectief van de verslaafde en de wijze waarop deze een ander leven kan opbouwen. 

Ook bij de methadonverstrekking zien we dat terug. Verslaafden klagen erover dat de aandacht voor hun persoon zich beperkt tot het innemen van de methadon. 

Hersenonderzoek naar verslaving is waardevol. Het helpt de verslavingszorg zich verder te ontwikkelen. Maar hersenonderzoek mag de bestaande 'biopsychosociale' benadering in de verslavingszorg niet vervangen; het zou deze juist moeten aanvullen. 

[...] 

Als tegenhanger van de farmacologische interventies zou het goed zijn meer onderzoek te verrichten naar alternatieve behandelingen die in staat zijn mensen van hun verslaving af te helpen. Hoe is het mogelijk dat particuliere afkickinitiatieven minstens even goede resultaten bereiken als de heroïneverstrekking? 

[...] 

 Onderzoek naar deze vormen van verslavingszorg zou wel eens het inzicht kunnen opleveren dat het bij de aanpak van verslaving cruciaal is dat er een hulpverlener is die zich om je bekommert. Iemand die je niet loslaat, maar oog heeft voor je problemen en je kan ondersteunen bij het vinden van een nieuw perspectief. 

Laat het ziekteparadigma niet de verworvenheden van een veelzijdige, multidisciplinaire aanpak ondermijnen.